فصل سوم: قيام در عراق‌
آشوب در بصره‌
دومين شهر مهمّ عراق آن روز، شهر بصره بود. بصره كه پيش از واقعه عاشورا در برابر حكومت اموى موضعى محافظه‌كارانه داشت، پس از واقعه عاشورا، ناگزير به اتّخاذ تصميمى جدّى شد.
عبيداللَّه بن زياد، عامل مهمّ كشتار كربلا، كه پس از آن استاندار بصره بود، پس از دريافت خبر مرگ يزيد، از فرصت استفاده كرد و كوشيد به نام امويان، براى خود بيعت بگيرد. ولى كوشش وى با شكست مواجه شد؛ خشم بصريان بر ضدّ حاكمان اموى و عمّال آنان به حدّى بالا گرفت كه ابن‌زياد شبانه با لباس مبدّل، از ترس خشم و انتقام مردم، به شام گريخت.
بصره پس از اين، با يكى از شخصيّت‌هاى معروف بنى‌هاشم به نام عبداللَّه بن حارث بن نوفل بيعت كرد. وى از دودمان بنى‌هاشم و از اصحاب اميرالمومنين عليه السلام بود. «١» امّا به دليل كارشكنى‌هاى طرفداران اموى و عثمانى‌ها، او نتوانست موفّق باشد.
شهر يكپارچه آشوب شده بود و درگيرى‌هاى قبيله‌اى و فشار خوارج مردم بصره را مجبور كرد كه به ابن‌زبير نامه بنويسند و ضمن آن، با او بيعت نمايند و تقاضا كنند تا فرمانروايى بر ايشان بگمارد كه خطر دشمنان و خوارج را دفع كند. ابن‌زبير ابتدا حارث بن عبداللَّه بن ربيعه را به عنوان نماينده‌اش به آن‌جا فرستاد. او در برقرارى آرامش منطقه كوشيد تا اين‌كه مصعب بن زبير، برادر عبداللَّه بن زبير، رسماً به عنوان استاندار، قدرت را