در دوبار حمله همه جانبه سپاه عثمانى خود را با لطايف الحيل از جنگ دور نگهداشت و نيز پاسخ رسمى وى به تهديد نظامى خليفه عثمانى وقت را مورد مطالعه قرار دهيم [١] معنى اين ابهام را در آثار فقهى كركى درمى‌يابيم.

جالب آن است كه فقهايى چون محقق حلى، [٢] علامه حلى، [٣] شهيد اول [٤] و شهيد دوم [٥] نيز قبل از وى همين رويه را در كتاب الجهاد خود اعمال نموده‌اند.

همچنين محقق كركى عقد ذمه را با اهل كتاب مبنى بر رعايت مصلحت دو جانبه دانسته [٦] و در صورت ابراز تمايل به عقد ذمه قبول آن را بر امام (ع) واجب شمرده است و نيز درصورتى‌كه بدون جهاد، اميدى به اسلام آوردن كفار باشد مهادنه را الزامى دانسته است.

ط - آخرين ويژگى كه در انديشه سياسى محقق كركى به چشم مى‌خورد، توجيه خاصى است كه وى در مورد بيان احكام مربوط به سلطان عادل و امام معصوم (ع) ارائه داده و در پاسخ اين ايراد كه بيان احكام خاص دوران حضور در حقيقت تعيين تكليف براى امام معصوم (ع) مى‌باشد مى‌نويسد:

«كار فقيه تشخيص تكليف از ادله مى‌باشد، نه تعيين تكليف براى امام (ع) و از سوى ديگر اين احكام شامل نايبان امام (ع) نيز مى‌گردد كه آنها معصوم نيستند». [٧]

بايد بر اين دو پاسخ نكته‌اى ديگر افزود كه روشن شدن تكاليف و مسؤوليتهاى امام معصوم (ع) در وضوح و كم و كيف مسؤوليتهاى نايبان غير معصوم تأثير فراوانى دارد و اين ذهنيت را از ميان مى‌برد كه علوّ مقام موجب كاستى و يا بى‌توجهى به مسؤوليت نمى‌گردد و نيز بايد گفت كه اين خود امامان معصومند كه از وظايف و تكاليف خود سخن گفته و به ما آموخته‌اند. [٨]

[١] . رك: خلاصة‌التواريخ، ص ٢٣٢ (شاه صفوى در اين نامه به سلطان سليمان عثمانى نوشت: جايى كه‌كلام خدا از كفار (به‌خاطر) تهلكه نهى فرموده من چگونه با مسلمانان جنگ كنم)؟

[٢] . مسالك الافهام، ج ٣، ص ٨.

[٣] . جامع‌المقاصد، ج ٣، ص ٣٧٠.

[٤] . الدروس، چ سنگى، ص ١٥٩.

[٥] . مسالك‌الافهام، پيشين.

[٦] . جامع‌المقاصد، ج ٣، ص ٤٦٧.

[٧] . همان، ص ٤١٠.

[٨] . از آن جمله در خطبه ٣٤ نهج‌البلاغه

«و لكم علىٌّ حقوق (حق)».