توجّه به اِینکه در زمان نزول آِیه و پس از آن، مدِینه به‌عنوان مرکز حکومت اسلام و موطن رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله و سلّم و مقرّ خلفاِی پس از آن حضرت بود، مسجد مدِینه به‌عنوان دوّمِین مسجد و مهم‌ترِین مرکز رفتوآمد و تردّد کفّار و مشرکِین محسوب مِی‌شد، و قطعاً اگر نگوِیِیم از جهت اهمِّیت و توجّه‌ أنظار، از مسجدالحرام مهم‌تر و بالاتر بوده، باِید اذعان کرد اقلاًّ در ردِیف آن محسوب مِی‌گردِید. و اگر مقصود از آِیه صرفاً بِیان حکم نجاست ذاتِی مشرکان مِی‌بود، چرا از ذکر مسجد مدِینه با آن شرافت و مجد و عظمت مِی‌باِیست غفلت شود؟! درحالِی‌که از نقطه نظر حکم و ترتّب آثار، هِیچ فرقِی بِین اِین دو مسجد وجود ندارد!

و بر فرض اِینکه قائل به حرمت بِیشتر و لحاظ بِیشتر در مسجدالحرام شوِیم، باز اِین مسئله هِیچ دخلِی در ترتّب حکم بر نجاست و ِیا عدم نجاست مشرکِین ندارد؛ زِیرا نجس، نجس است، خواه در مسجدالحرام باشد ِیا در جاِی دِیگر؛ و اگر مشرکِین نجس نِیستند، در همه جا طاهر و ورود آنان بلامانع است. بنابراِین، منع از مسجدالحرام صرفاً به جهت مسائل سِیاسِی و اجتماعِی آن باز مِی‌گردد. و ما هم از رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله رواِیتِی که دالّ بر ممنوعِیّت دخول مشرکان و کفّار به مساجد مسلمِین باشد و حرمت آن را اثبات نماِید، ندارِیم؛ بلکه همان‌طور که ذکر شد خلاف آن رواِیت شده است و تمسّک به ممنوعِیّت، صرفاً به لحاظ همِین آِیۀ شرِیفه است.

علّت تقِیِید حکم آِیۀ شرِیفه به (بعد عامِهِم هَذا)

و امّا مطلب دوّم اِینکه: در آِیۀ شرِیفه مِی‌فرماِید: «مشرکون نجس‌اند، پس باِید از دخول در مسجدالحرام بعد از امسال اجتناب کنند!» و مقصود از سال در اِین آِیه، سالِی است که امِیرالمؤمنِین علِی علِیهالسّلام آِیات برائت را در مکّه قرائت فرمود، و آن سنۀ نهم از هجرت است. و منظور از دخول مسجدالحرام، دخول براِی حجّ است؛ چنانچه مشرکِین عرِیاناً در موسم حج به انجام عبادات‌ مخصوصه مِی‌پرداختند. فبناءًعلِی‌هذا آِیه منع از دخول مشرکِین در همه حال و در هر صورت نمِی‌کند، بلکه اختصاص به حج با آن شکل و وضع و خصوصِیّت دارد؛ و اگر نه