اولًا: عنوان محاربه كه در صدر آيه آمده است از دو حال خارج نيست، يا آن را حمل مى‌كنيم بر معناى مجازى آن يعنى گناه بزرگى كه همپايه محاربه با خدا و پيامبر است، چنانكه در آيه ربا «فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ‌» همين گونه است، يا آن را حمل مى‌كنيم بر معناى حقيقى خود و مجاز را فقط در اسناد مى‌دانيم، بدين معنى كه سلاح كشيدن و محاربه كردن، در حقيقت محاربه با خدا و پيامبر است ولى از طريق محاربه با اولياء و اتباع خدا و پيامبر كه همان مسلمانان هستند.

بنابر حالت نخست، به ناچار عنوان اوّل (محاربه) نوعى تمهيد و زمينه‌سازى براى عنوان دوم (فساد در زمين) خواهد بود و حكم بر مدار عنوان دوم مى‌چرخد، زيرا عنوان حقيقى و كارى كه جرم شناخته شد و براى آن مجازات تعيين شده همين عنوان دوّم است و عنوان اول (محاربه)، عنوان ادعايى و تشبيهى است كه فقط براى بيان زشتى و هولناكى آن جرم و اينكه چنان جرمى همپايه محاربه با خدا و پيامبر است، آورده شده است. اما اين حالت، بازگشت به همان تقريب نخست است كه گفتيم نادرست است و الغاى معناى حقيقى محاربه و حمل آن بر معناى مجازى و تشبيهى، دليلى ندارد، بلكه همان گونه كه بيان كرديم، چنين برداشتى با سياق و تركيب جمله هم سازگار نيست.

بنابر حالت دوم، معناى حقيقى محاربه يعنى سلاح كشيدن، در موضوع حكم اخذ شده است و در اين صورت، جرم حقيقى همين عنوان (محاربه) خواهد بود، زيرا سلاح كشيدن، محاربه حقيقى با امّت، خدا و پيامبر است و جرم بودن اين كار زشتى و هولناكى آن، روشن است و نيازى به تنزيل و تشبيه ندارد، بلى تنزل و تشبيه در اسناد صورت گرفته است، يعنى محاربه با امّت، به تعبير محاربه با خدا و پيامبر آورده شده است، امّا بالفعل و در خارج، عمل حقيقى محاربه محقق شده است. جرم بودن چنين عنوانى، روشن‌تر است از جرم بودن عنوانى اجمالى و اعتبارى همچون افساد در زمين، كه بر حسب جنبه‌ها و اعتبارات مختلف آن، برداشت‌هاى مختلفى از آن وجود دارد و مناسب نيست كه چنين عنوان مجملى، علّت آورده شود براى اثبات جرم بودن چنان عنوان ساده‌اى كه جرم بودن آن و استحقاق مجازات سخت براى مرتكب آن، خود بسيار روشن است. آيا عرفاً درست است كه گفته شود: محاربه با خدا و پيامبر نكنيد زيرا اين كار،

[١] كلمات سديده، ص ٤٠٩.