مباحث علمى دينى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٦٤ - زمان و مكان در مورد واجب الوجود

به هر حال ما عجله نداريم كه يكى از اقوال هفتگانه دانشمندان قديم و جديد را در تعريف زمان بپذيريم و بايد صبر كنيم و چشم به انتظار پيشرفت علم و فلسفه باشيم تا اين مشكل عمده حل شود و زمان فهم بهترى پيدا كند و اما مكان مى‌شود كه آن را بمعناى فضا پذيرفت. هر چند فضا را بفاصله اجرام، و كهكشانها نپذيريم، يعنى فضا را بمعناى عام آن، چه فضاى در بر گيرنده كهكشانها و اجرام كهكشانها و چه فاصله بين آنها، فرض كنيم، بلى در مورد فضا يك سئوال باقى مى‌ماند، آيا فضا خلأ صرف است يا چيز ديگر؟[١]

در احاديث وارد از ائمه اهل بيت (ع) زمان و مكان از خداوند نفى شده البته روايات نفى زمان كمتر، و روايات نفى مكان بيشتر است چون اكثر راويان از مردم عادى بوده‌اند و فكر آنان متوجه مكان بوده كه جواب منفى به آنان داده شده خصوصا كه مجسمه بايد بمكانى بودن خداوند قايل باشند، و بعضى از آيات قرآن اشاره بمكانى بودن خداوند دارد كه ائمه (ع) معانى آن آيات را بدور از مكان بيان كرده‌اند. خوانند شيعه مى‌تواند اين روايات را در جزء سوم بحار الانوار[٢] علامه مجلسى و اصول كافى جلد اول مطالعه كنند.

[١] - براى معلومات بيشتر رجوع شود به مغز متفكر جهان شيعه، ص ٢٧٣ تا ٢٨٦ كه در مورد زمان و فضا مطالبى ذكر شده است و نيز به فايده شانزدهم اين كتاب رجوع شود.

[٢] - طبع جديد. از اول تا آخر آن خصوصا باب آخر آن مخصوص بنفى زمان و مكان است. و نيز رجوع كنيد بجزء دوم صراط الحق.