تصويرى از حكومت اسلامى در افغانستان - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٢٣ - فصل ٢٧ عهدنامه مالك اشتر
كه خود را اصلاح كنند و به آنچه در اختيار دارند طمع نكنند و اگر با تو مخالفت كنند و يا خيانت نمودند دليلى عليه آنان داشته باشى.
علاوه بايد بكارهاى آنان رسيدگى كنى و جاسوسانى راستگو و باوفا بر آنان بگمارى چه مراقبتهاى پنهانى سبب ميشود كه آنان امانت را پيشه سازند و نسبت به زيردستان خود مراعات كنند.
درباره همكارانت دقيق و مراقب باش اگر خيانتى از يكى از آنان سر زد و گزارش جاسوسانت بر خيانت او اتفاق داشت به آن گزارش كتفاء كن، او را تحت شكنجه بدنى قرار بده و به سزاى خيانتى كه كرده برسانش، گريبانش را بگير و بخاك مذلت و خوارىاش بنشان، داغ خيانت را بر او بزن و قلاده بدنامى و ننگ را بر گردنش بيفكن.
١٤- در خراج[١] نسبت به پرداختكنندگان آن بيشتر توجه كن زيرا بهبود وضع خراج و پرداختكنندگان آن موجب بهبود وضع ديگران خواهد شد و سامان يافتن وضع جامعه بسته به سامان يافتن خراجدهندگان است چه تمام مردم جيرهخواران خراج و دهندگان آن هستند.
به آباد ساختن زمين بيش از جمعآورى خراج همت گمار چون خراج وقتى بدست مىآيد كه زمين آباد باشد و كسيكه بدون توجه بعمران، خراج بخواهد منطقه را بويرانى كشيده و مردم را به نابودى افكنده است و نفوذ وى چند صباحى بيشتر دوام نخواهد كرد.
اگر كشاورزان از سنگين بودن خراج، آفتزدگى، خشكسالى، زياد آمدن باران، سيلزدگى و سوختگى بر اثر بىآبى شكايت داشتند از خراج آنان تا آنجا كه وضع آنان را بهبود ميبخشد كسر كن، مبادا تخفيفى كه به آنها ميدهى بر تو گران آيد زيرا اين تخفيف ذخيرهايست كه با آباد ساختن
[١] - معناى خراج در گذشته بيان شد ولى اين فرمايش در مطلق ماليات شرعى جارى ميباشد.