تصويرى از حكومت اسلامى در افغانستان - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٤٨ - انفال و فيئ در نظر اهل سنت
بر اساس مصلحت در آن عمل ميكند (و براى تحقيق اين موضوع بايد به كتب فقهى مراجعه نمود و آراى علما را بررسى نمود).
زمينهاى خيبر و عراق و شام و مصر و ايران و افريقا را از جمله زمينهايى گفتهاند كه مفتوح عنوه است (فتح شده بزور) و درآمد آن مربوط به همه مسلمانها است- پس از فتوحات اسلامى خراج بالاترين رقم و مبلغى را در بيت المال اسلامى تشكيل ميداده است چنانچه از خراج ابو يوسف نقل شده است كه خليفه ثانى يكمرتبه بهر صحابىايكه در جنگ بدر اشتراك كرده بود پانصد هزار درهم داد[١].
يك مرتبه ابو هريره از بحرين نيم مليون درهم و ابو موسى از جاى ديگر يك مليون درهم خراج آورد. از تاريخ يعقوبى صفحه ١٥٢ جلد ٢ نقل شده است كه وقتى سرزمين عراق فتح شد خليفه دوم با اطرافيان خود مشورت كرد آنان رأى دادند كه خراج آنجا را ميان ما تقسيم كن، او با على (ع) مشورت كرد، حضرت رأى داد كه بگذار زمين در دست صاحبانش باشد تا به آبادى آنها بپردازند، و در فرض تقسيم براى مسلمانان آينده چيزى نمىماند، خليفه اين رأى را پسنديد، عثمان ابن حنيف و حذيفه را به عراق اعزام داشت كه حدود آباديهاى آنجا را مساحت كردند و خراج آنها هشتاد مليون درهم شد و نيز نقل كردهاند كه خراج عراق تا يكسال قبل از فوت خليفه از يكصد مليون تجاوز كرد.[٢]
اهميت خراج از جملهاى كه حضرت امير بمالك اشتر گورنر خود در مصر ميگويد بسيار خوب روشن ميشود: لان الناس كلهم عيال الخراج و اهله.
يعنى همه مردم روزيخوار خراج و خراجدهندگاناند. ولى تعيين اراضى خراجيه در مثل زمان ما بسيار مشكل و تا حدى ناممكن است. محقق نائينى
[١] - اسد الغايته ص ٣٧١ ج ٣ و استيعاب ص ٨٩ ج ٣.
[٢] - ص ٩٣ تنبيه الامة و تنزيهه الملة.