دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٧ - مرگ جاهليت، اشاره به كفر است يا گمراهى؟

زير خاك، كافر اطلاق مى‌گردد.

اگر جاهل، جهل خود را با ادّعاى علم و انكار آنچه نمى‌داند، پنهان نكند، كافر نيست. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

لَو أنَّ العِبادَ إذا جَهِلوا وَقَفوا وَ لم يَجْحَدوا لم يَكْفُروا.[١]

اگر بندگان به هنگام ندانستن، درنگ مى‌كردند و انكار نمى‌كردند، كافر نمى‌شدند.

ولى اگر جاهل، با انكار آنچه نمى‌داند، مدّعى علم شود و با اين ادّعا جهل خود را بپوشاند، علاوه بر اين كه جاهل است، كافر نيز هست.

در مورد مسئله مورد بحث- يعنى جهل به امام زمانِ هر دوران- نيز دو نوع جاهل، قابل تصوّر است: جاهلى كه انكار كننده امام است، و جاهلى كه انكار ندارد. حديثى كه تأكيد دارد مرگ بدون امام، گم‌راهى است نه كفر، ناظر به حال جاهلى است كه مجهول خود را انكار نمى‌كند، و حديثى كه تصريح مى‌كند مرگ بدون شناخت امام، مرگ كفر و نفاق و گم‌راهى است، ناظر به حال جاهلى است كه منكِر امامت است.[٢]

[١]. الكافى: ج ٢ ص ٣٨٨ ح ١٩، المحاسن: ج ١ ص ٣٤٠ ح ٧٠٠( به نقل از امام باقر عليه السلام)، بحار الأنوار: ج ٢ ص ١٢٠ ح ١٣. نيز، ر. ك: غرر الحكم: ح ٧٥٨٢.

[٢]. گفتنى است مرحوم ملّا صالح مازندرانى، بيان ديگرى در شرح اين احاديث دارد( ر. ك: شرح اصول الكافى، ملا صالح مازندرانى: ج ١٠ ص ٥٥).