علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٦٨

را خداترس معرفي مي‌کند.

امام چهارم٧ سرزنش‌گري را صفت شيطان مي‌داند و تأکيد مي‌کند بشر حتي با پيروي از نيرنگ‌هاي شيطان، مورد ملامت او قرار مي‌گيرد:

اللَّهُمَّ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ شَمِتَ‌ بِنَا إِذْ شَايَعْنَاهُ عَلَي مَعْصِيَتِك؛[٢٠٤]

خدايا! چون در نافرماني‌ات او را همراهي كرديم، شيطان ما را سرزنش مي‌كند.

سرزنش شيطان داراي مراحلي است. وي پس از گناه انسان به سراغش مي‌آيد و او را شماتت مي‌کند. اين کار باعث رنجيدن و نااميدي انسان‌ از زندگي مي‌شود. گاه گناه را چنان بزرگ مي‌نماياند که خود از معصيت انسان برائت مي‌جويد. چنين رفتار‌هايي باعث افسرده شدن و نااميدي مي‌شود و ميل انسان به پيشرفت را از بين مي‌برد. تفصيل اين دو مرحله در ادامه آمده است.

يکم. ملامت پس از گناه

در نخستين مرحله، شيطان انسان را به سبب انجام گناه ملامت مي‌کند. اين سرزنش‌ها در واقع، فريبي جديد با هدف اذيت و آزار روحي انسان در زندگي است.

Gوَ مَا كاَنَ لىَ عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانٍ إِلَّا أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِى فَلَا تَلُومُونىِ وَ لُومُواْ أَنفُسَكُمF؛[٢٠٥]

[شيطان مي‌گويد:] براي‌تان هيچ دليل و برهاني نياوردم، جز آن‌كه دعوت‌تان كردم. شما نيز دعوت من را اجابت كرديد. پس مرا ملامت مكنيد، خود را ملامت كنيد.

سرزنش دو نوع است؛ سرزنش دشمن باعث اذيت و آزار مي‌شود؛ ولي سرزنش دوستانه (تنبه) باعث رفع عيوب و براي اصلاح زندگي است. شيطان نيز به‌عنوان بزرگ‌ترين دشمن بشر روي‌کردي آزارگونه دارد و به دنبال نشان دادن ضعف انسان است. هدف او از نشان دادن نقطه‌ضعف، القاي روحيه نتوانستن است. وقتي انسان گمان ببرد قدرت اصلاح ندارد، به دنبال رفع عيب نخواهد رفت.

امام سجّاد٧ با اشاره به اين مطلب، ملامت شيطان بعد از معصيت را يادآور مي‌شود:

فَتَلَ عَنِّي عِذَارَ غَدْرِهِ وَ تَلَقَّانِي بِكَلِمَةِ كُفْرِهِ؛[٢٠٦]

[٢٠٤]. صحيفه سجّاديّه، دعاي ١٠، ص٦٢.

[٢٠٥]. ابراهيم، ٢٢.

[٢٠٦]. صحيفه سجّاديّه، دعاي ٣٢، ص١٤٨.