علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤٥

عقليّه متضلّع و به فنون استنباط احكام و قياسات عقليّه و جدل و خطابه و برهان
واقف بوده‌اند.

محمد بن نعمان در فنّ جدل و مناظره بسيار توان‌مند بود و از مخالفان، کسي ياراي مقابله با او را نداشت. امام صادق٧ در مقام استاد، مباحثات و مناظرات مؤمن الطاق و ديگر شاگردان را رصد مي‌فرمود و در مواقع لزوم، روش و کيفيت مباحثات آنان را مورد نقد يا تشويق قرار مي‌دادند. امام صادق٧ پس از يکي از مناظرات به او فرمود:

قَيَّاسٌ رَوَّاغٌ‌ تَكْسِرُ بَاطِلًا بِبَاطِلٍ إِلَّا أَنَّ بَاطِلَكَ أَظْهَرُ؛

تو با قياس و ملاحظه امور مشابه و نيز با لطايف الحيل مى‌خواهى بر خصم غالب آيى و باطل او را به باطل مى‌شكنى، مگر آن‌كه باطل تو نمايان‌تر است.

سپس به شخصي ديگر مي‌فرمايد:

أَنْتَ وَ الْأَحْوَلُ قَفَّازَانِ حَاذِقَانِ؛[١٢٣]

تو و اَحْوَل (مؤمن الطاق) در بحث، پَرِش داريد و حاذق هستيد.

١. ادراک محضر چهار امام معصوم:

از بررسي منابع رجال و تاريخ، درمي‌يابيم که محمد بن علي بن نعمان در طول
حياتش، عصر چهار امام معصوم (از امام سجاد تا امام کاظم:) را درک کرده است. البته رواياتي که وي نقل نموده، از امام صادق٧‌ است و تنها يک روايت از امام باقر٧ بدون واسطه نقل کرده است.[١٢٤] برخي گزارش‌ها حاکي از اين است که او زمان امامت امام سجاد٧ را نيز درک کرده بود.[١٢٥] بر اساس روايتي که در کتاب کافي نقل شده، پس از شهادت امام صادق٧ مؤمن الطاق و هشام بن سالم به دنبال امام بعدي بودند تا اين‌که به خدمت امام کاظم٧ رسيدند. روايت فوق مي‌تواند دليلي بر درک محضر امام کاظم٧ توسط وي باشد.[١٢٦]‌ نجاشي مي‌گويد:

او از امام علي بن الحسين، امام باقر و امام صادق: روايت نقل کرده است.[١٢٧]

[١٢٣]. الکافي، ج١، ص١٧١، ح٤.

[١٢٤]. همان، ص١٧٦، ح٣.

[١٢٥]. نک: تأسيس الشّيعة لعلوم الإسلام، ص٣٥٨؛ امام‌شناسي، ج١٦ و ١٧، ص١٢٥.

[١٢٦]. الارشاد، ج٢، ص٢٢١؛ الکافي، ج١، ص٣٥١، ح٧.

[١٢٧] . رجال النجاشي، ص٣٢٥.