علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤٠
مقدمه
اصحاب ائمه: به دليل ارتباط ويژه با امامان و نقل و انتشار احاديث، هميشه در معرض تهمت از سوي دشمنان بودهاند. بهويژه شاگردان امام باقر و امام صادق٨ که به دليل شرايط سياسي _ اجتماعي مناسب براي نشر معارف شيعي، در امر تبليغ از هيچ تلاشي فروگذار نميکردند و مردم را با ادله عقلي و نقلي به مسير حق رهنمون ميشدند. همچنين به دليل وجود دانشمندان در مذاهب مختلف و ارتقاي سطح علمي جامعه، امکان بحث و مناظرات علمي مهيا بود و برخي از شاگردان مکتب ائمه: با تسلط بر مباني عقيدتي شيعي و با بهرهگيري از فنون مناظره و جدل، بر مخالفان فائق ميآمدند و اين مسئله بر خصومت دشمنان و ايراد اتهامات واهي عليه ايشان ميافزود. از جمله اين اصحاب، محمد بن علي بن نعمان است که پس از کسب علم در محضر آن ائمه:، به رويارويي علمي با دانشمندان اهلسنّت ميپرداخت و بر آنها پيروز ميشد.
او عالمي مسلط بر مباني اصيل شيعي و متکلمي حاذق بود و به دليل توانمندي در فن مناظره، کسي تاب رويارويي و مناظره با او را نداشت. حِرفه «محمد بن نعمان» صرافي بود و به تشخيص طلاي مرغوب از نامرغوب شهرت داشت. اين امور سبب شد مخالفان و دشمنانش وي را تحمل نکنند و با وارد ساختن اتهاماتي او را «شيطان الطاق» ناميدند. در مقابل، شيعيان در متون تاريخ و حديث، از او به «مؤمن الطاق» ياد کردهاند.
پژوهش حاضر با بررسي گزارشهاي پيرامون اين شخصيت در کتب رجال، تراجم و تاريخ، شرح حالي اجمالي از وي ارائه ميدهد و ميکوشد ناروا بودن اتهامات وارده بر او را نمايان سازد. اين کار براي بازشناسي شخصيت اصحاب ائمه و تصحيح نگاههاي سلبي و ترديدآميز به روايات ايشان، بهويژه در فضاي علمي ضروري است.
افزون بر کتب رجالي کهن و متأخّر، سه کتاب و سه مقاله درباره اين شخصيت نگاشته شده است. کتاب «مؤمن الطاق» اثر محمدحسين مظفر، کتاب «مؤمن الطاق، صراف انديشهها» از ناصر باقري بيدهندي و «مؤمن الطاق»، نوشته اکبر قوام کرباسي است که درباره زندگي اين راوي بحث کردهاند. «متکلمان شيعه؛ مؤمن الطاق» اثر يحيي رهايي منتشر شده در سال ١٣٧٤ نيز به طور مختصر و جامع، به معرفي اين شخصيت پرداخته است. «شخصيه من اعلام الاماميه؛ مؤمن الطاق» نوشته عليمحمد جواد فضل الله گزارشي بسيار مختصر و محدود از مؤمن الطاق ارائه کرده است. همچنين مقاله «مؤمن الطاق و