محمد بن علي بن نعمان، ملقب به «مؤمن الطاق»، از اصحاب امام صادق٧ است. او _ که متکلّمي توانا بود _ در مناظرات بسياري با دشمنان اهل‌بيت:، به دفاع از مکتب خاندان عصمت مي‌پرداخت و بر مخالفان خويش فائق مي‌آمد. از اين‌رو در کتب اهل‌سنّت، از او با نام «شيطان الطاق» ياد شده و فرقه‌اي به نام «شيطانيه» را به وي نسبت داده‌اند. اما در مقابل، در روايات چندي از وي تجليل شده و در متون حديثي و تاريخي شيعي، «مؤمن الطاق» لقب گرفته است. پژوهش حاضر با گردآوري و بررسي مطالب گزارش شده درباره اين شخصيت از منابع رجال، تراجم و تاريخ، تحليلي از شخصيت روايي و علمي وي ارائه داده و کوشيده است برخي اتهامات طرح شده عليه او را ريشه‌يابي کند و پاسخ گويد.

واژگان کليدي: مؤمن الطاق، شيطان الطاق، شيطانيه، متکلمان شيعه، گونه‌شناسي روايات، رجال، شخصيت‌شناسي.

[٨٧]. پژوهشگر پژوهشکده حديث حوزه ([email protected]).

[٨٨]. پژوهشگر پژوهشکده حديث حوزه (Jarf١٤٠٤@yahoo.com).