علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١٧

اين معنا در روايات ديگر نيز تأييد شده است؛ مانند روايتي که شيخ صدوق; چنين گزارش مي‌کند:

وَ رَوَى بَكْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ٧ أَنَّهُ سَأَلَهُ سَائِلٌ عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ لِإِبْرَاهِيمَ٧: Gفَلَمّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّيF فَهَذَا أَوَّلُ الْوَقْتِ وَ آخِرُ ذَلِكَ غَيْبُوبَةُ الشَّفَقِ فَأَوَّلُ وَقْتِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ ذَهَابُ الْحُمْرَةِ وَ آخِرُ وَقْتِهَا إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ يَعْنِي نِصْفَ اللَّيْلِ.[٢٦]

برخي اين حديث را از نظر دانش مصطلح الحديث «مُدْرَج» ناميده‌اند.[٢٧] «مدرج» به روايتى گفته مي‌شود كه بين كلام معصوم٧ و راوى خلط شده و به‌طور دقيق مشخص نيست که کلام امام کدام است. از جمله نشانه‌هاي مدرج بودن روايت، جايي است که واژه «يعنى» به كار رفته است و اين احتمال ايجاد مي‌شود که اين تفسير، اضافه بر کلام معصوم است و از سوي راوي يا نسخه‌نويسان احاديث افزوده شده است. البته اين شبهه از روايت مورد بحث به دور است؛ زيرا معنايي که پس از واژه «يعني» آمده است، در روايات ديگر وجود دارد و به قرينه آن‌ها روشن مي‌شود که عبارت «يَعْنِي نِصْفَ اللَّيْلِ» از معصوم است.

روايت ديگري نيز در تفسير عيّاشى وجود دارد که متن آن چنين است:

عن زرارة و حمران و محمد بن مسلم عن أبي جعفر و أبي عبد الله٧ عن قوله: Gأَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى‌ غَسَقِ اللَّيْلِ‌F قال: جمعت الصلوات كلهن و دلوك الشمس زوالها و غسق الليل انتصافه‌ ... .[٢٨]

در اين روايت نيز معصوم٧ به‌صراحت، غسق را به نيمه‌شب معنا کرده است. علامه مجلسى در بيان واژه غسق مي‌نويسد:

و قيل: غسق الليل وهو أوّل بُدُوّ الليل؛ عن ابن عبّاس و قيل: هو انتصاف الليل؛ عن
أبي جعفر و أبي عبدالله عليهماالسلام.[٢٩]

علامه مجلسي تأکيد دارد که معناي نيمه‌شب، همان معنايي است که امامان معصوم فرموده‌اند. در واقع وي دليل پذيرش اين معنا و برتري آن بر نظر ديگران را صدور معنا از

[٢٦]. من لا يحضره الفقيه، ج‌١، ص٢١٩.

[٢٧]. معجم مصطلحات الرجال و الدرايه، ص١٥٢.

[٢٨]. تفسير العيّاشى، ج٢، ص٣٠٩؛ تفسير كنز الدقائق، ج٥، ص٥٨٥.

[٢٩]. مرآة العقول، ج١٥، ص٢٠.