طوسی روایت‌های خیلی کمی از علان را از الکافی نقل کرده است[١] و بیشتر کوشیده است که این روایات را به طور مستقیم از کتاب علان نقل کند و نه با واسطه الکافی؛ به عنوان نمونه می‌توان از روایاتی نام برد که از کتاب علان نقل شده‌اند و نام شیخ کلینی در سند این روایات نیامده است. به عبارت دیگر، شیخ طوسی این کتاب را با طریقی غیر از شیخ کلینی نقل کرده است؛ مانند سعد بن عبدالله[٢] یا عده‌ای از اصحاب.[٣] در مواردی بسیاری هم شیخ به طور مستقیم از علان روایت را نقل می‌کند.[٤] از این رو، باید این کتاب در دست شیخ طوسی باشد، ولی متأسفانه طریق شیخ به این کتاب نه در الفهرست شیخ و نه در مشیخه تهذیبین یافت نشد.

ج) روایات از سایر کتاب‌های کلینی

شیخ طوسی روایاتی را از شیخ کلینی نقل می‌کند که در کتاب الکافی نیامده است و این روایات یا از کتاب‌های دیگری است که شیخ کلینی آنها را برای دیگران اجازه داده‌اند و یا از سایر تألیفات شیخ کلینی است که امروزه موجود نیستند؛ به عنوان نمونه توقیعاتی به نقل از شیخ کلینی نقل شده است که احتمالاً از کتاب رسائل الائمة او بوده است که به دست ما نرسیده است.[٥]

غیبت نعمانی و استفاده از الکافی

محمد بن ابراهیم نعمانی (م حدود ٣٦٠ق) از شاگردان و کاتبان شیخ کلینی است و در کتاب الغیبة خود از الکافی استفاده بسیاری کرده است. نقلیات وی از کلینی منحصر در استفاده از کتاب الکافی است.[٦]

تقریباً تمام نقلیات نعمانی از علی بن محمد علان رازی از طریق شیخ کلینی و کتاب الکافی است. بر این اساس، باید گفت کتاب اخبار القائم٧ او احتمالاً در دست نعمانی نبوده یا این که دلیل دیگری داشته که از آن نقل نکرده است.[٧]

[١]. الغیبه، طوسی، ص ٢٨٤ مقایسه شود با الکافی، ج١، ص٥٢٥.

[٢]. الغیبه، طوسی، ص٢٠٠.

[٣]. همان، ص ٢٩٨.

[٤]. همان، ص٢٤٤ _ ٢٤٥ ح٢١١ و ٢١٢، ص٢٤٦ ح٢١٥.

[٥]. ر.ک: همان، ص٤١٥، ٣٥٣، ٢٩٠ _ ٢٩٣، ٣٥١.

[٦]. به عنوان نمونه: الغیبة، نعمانی، ص١٥٨، ١٦٣، ١٧٢، ٩٥ _ ٩٧ را به ترتیب مقایسه کنید با الکافی، ج١، ص٣٣٨، ٣٤٠، ٣٤٢، ٥٣٣، ٥٣٤، ٥٢٩.

[٧]. به عنوان نمونه: همان، ص٦٩، ١٣٧،١٥٢، ١٨٢، ١٩٣، ٣٠٤، ٣٥١، ٣٥٢، را به ترتیب مقایسه کنید با الکافی، ج١، ص٣٣٨، ٣٣٩، ٣٤١، ٣٣٩، ٣٤١، ٣٦١، ٣٧١، ٣٧١.