«کتاب‌های ساختگی و موضوع» یکی از مهم‌ترین معیارهای تضعیف قدما در حوزه حدیث‌پژوهی است. اگر ثابت شود روایات یک کتاب ساختگی است، طبیعی است که اعتبارش زایل می‌شود.

ساختگی بودن یک کتاب و یا مجموعه احادیث آن در تراث حدیثی شیعه به طور معمول، توسط افرادی غیر از مؤلف رخ داده است. به بیان دیگر، کتابی را به راوی‌ای نسبت داده‌اند و نام آن را در کارنامه علمی او نگاشته‌اند. عبارت «موضوع» برای کتاب‌ها در منابع فهرستی حکایت از یک کتاب‌سازی دارد. این کتاب‌سازی‌ها از نگاه دقیق رجالیان و محدثان پوشیده نمانده است. آنان حتی فرد کتاب‌ساز را نیز کشف کرده‌اند.[١] نجاشی کتاب أصفیاء أمیر المؤمنین٧ را به علی بن حسن بن فضال منسوب می‌داند و می‌نویسد که گفته‌اند این کتاب برساخته بر وی است و اصل و اساسی ندارد.[٢] نجاشی _ که به این اثر ساختگی بی اعتماد است _ این کتاب‌سازی را پیگیری نموده و در پایان، عدم انتساب این کتاب به ابن فضال را بیان می‌دارد.[٣]

شیخ طوسی، دو اصل مشهور زید نرسی و زید زراد _ که تا به امروز نیز باقی مانده‌اند _ و کتاب خالد بن عبد الله بن سدیر را اثر نویسندگان آن نمی‌داند و هر سه را ساختگی معرفی نموده و حتی نام کتاب‌ساز (محمد بن موسی همدانی) را نیز بیان می‌دارد.[٤]

رسالة أبی جعفر إلی أهل البصرة، احادیث و کتبی منسوب به جابر بن یزید،[٥] کتاب معروف أصفیاء أمیر المؤمنین٧ منسوب به علی بن الحسن بن فضال،[٦] آثاری منسوب به خالد بن عبد الله بن سدیر[٧] و حسن بن عباس بن حریش،[٨] کتاب معروف منسوب سلیم به قیس هلالی[٩] و تفسیر امام حسن عسکری منسوب به محمد بن قاسم مفسر استرآبادی[١٠]

[١]. مانند:محمد بن موسی همدانی (همان، ص٣٣٨، ش٩٠٤)، سمانأبان بن أبی عیاش(رجال ابن الغضائری، ص٣٦، ش١) وسهل دیباجی(همان، ص٩٨، ش٣٣).

[٢]. رجال النجاشی، ص٢٥٨، ش٦٧٦.

[٣]. همان، ص٢٥٨، ش٦٧٦.

[٤]. فهرست الطوسی، ص٢٠٢، ش٢٩٩و٣٠٠؛ ر.ک:رجال ابن الغضائری، ص٦٢، ش٢و٣.

[٥]. رجال النجاشی، ص١٢٨، ش٣٣٢.

[٦]. همان، ص٢٥٨، ش٦٧٦.

[٧]. فهرست الطوسی، ص١٧٤، ش٢٦٩.

[٨]. رجال ابن الغضائری، ص٥٢، ش٧.

[٩]. همان، ص٦٣، ش١.

[١٠]. همان، ص٩٨، ش٣٣.