جابر از اصحاب صادقین٨ است که در سال ١٥٠ق، از دنیا رفت. علاوه بر کتاب تفسیر، کتاب‌های دیگری چون النوادر، الفضائل، الجمل، الصفین، النهروان، مقتل امیر المومنین٧ و مقتل الحسین٧ دارد. عمرو بن شمر راوی کتاب‌های او است.[٤]

شیخ کلینی از کتاب الصفین جابر،[٥] کتاب مقتل امیر المومنین٧[٦] و مقتل‌الحسین٧[٧] گزارش‌هایی نقل می‌کند.[٨]

٤. کتاب المبتدا و المبعث و المغازی و الوفاه و السقیفه و الرده اثر ابان بن عثمان

ابان بن عثمان احمر بجلی، ابوعبدالله، کوفی و ( شاید هم بصری) بود. او مدتی در بصره و مدتی هم در کوفه سکونت داشت و بزرگان آنجا در باب اخبار، اشعار و نسب و تاریخ ایام از او بسیار نقل کرده‌اند.[٩]

شیخ طوسی از مصنفات او جز همین یک کتاب را سراغ ندارد و نجاشی کتاب را با وصف کتاب بزرگ و نیکو ستوده است. نسخه‌های مختلفی از این کتاب وجود داشته و راویان متعددی آن را روایات کرده‌اند؛ از جمله نسخه کوفیان که نجاشی و طوسی هر دو آن را نقل کرده‌اند. این نسخه از طریق احمد بن محمد بن ابی نصر و محمد بن سعید بن ابی نصر از ابان روایت شده است، ولی نسخه قمی‌ها که نسبت به نسخه کوفیان ناقص بوده از طریق جعفر بن بشیر، محسن بن احمد و ابن ابی نصر از ابان روایت شده است.[١٠]

پس از بررسی اسناد روایات تاریخی ابان بن عثمان که بیشتر در روضةالکافی آمده

[١]. رجال النجاشی، ص١٠ _ ١٣.

[٢]. الکافی، ج ٣ ص ٣٣.

[٣]. میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری، ص١٥٦_ ١٥٨

[٤]. رجال النجاشی، ص١٢٨ و ١٢٩.

[٥]. الکافی، ج٨، ص٣٥١ _ ٣٦٠.

[٦]. همان، ج١، ص٢٩٨_ ٢٩٩.

[٧]. همان، ج٦، ص٤٥٢.

[٨]. برای دیدن سایر بازمانده‌های این کتاب‌ها در منابع حدیثی و تاریخی ر.ک: میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری، ص١٤٠ _ ١٤٢.

[٩]. الفهرست، طوسی، ص٥٩، رجال النجاشی، ص ١٣.

[١٠]. الفهرست، طوسی، ص٥٩ و ٦٠؛ رجال النجاشی، ص ١٣.