علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٢٢ - آموزۀ بداء و علم الهیرضا برنجکار

کراجکی می‌گوید:

بداء یعنی خداوند به مسأله‌ای دستور می‌دهد، اما قبل از این که وقت آن فرا برسد، خلاف آن را دستور می‌دهد؛ به منظور ظهور برای دیگران؛ مثل دستور به ذبح حضرت اسماعیل.[١]

سید مرتضی بیان داشته که هیچ مانعی ندارد بداء را به خداوند نسبت دهیم؛ زیرا هنگامی که خداوند به مسأله‌ای امر می‌کند، آن امری که ظاهر نبوده، ظاهر می‌شود و در نهی نیز همین گونه است. پس نسخ نیز نوعی بداء است.[٢]

بداء، بر اساس آیات و احادیث، عبارت است از تغییر در مراحل مقدماتی تحقق اشیا در خارج؛ از جمله مشیت و اراده و قدر و قضا، بر اساس علم و قدرت مطلق خدا.[٣] این معنا با اصول عقلی منافاتی ندارد و مورد تأیید اصحاب ائمه و متکلمان مکتب کوفه، مانند هشام بن سالم، زراره بن اعین، محمد بن مسلم و ابوبصیر بوده است و از این رو، احادیث ائمه در باره بدا به این معنا را نقل کرده‌اند.[٤] اشعری نیز همین معنا را به اکثریت شیعیان، تا زمان خود او، نسبت می‌دهد.[٥]

بر اساس ادله عقلی در مورد قدرت مطلق خداوند و نیز آیات قرآن، خداوند متعال قادر مطلق و فعال ما یشاء است و دست او بسته نیست.[٦] و هر روز در کاری است.[٧] از سوی دیگر، خداوند هر چه را که بخواهد و هر وقت که بخواهد، محو و یا اثبات می‌نماید.[٨] و می‌دانیم محو و اثبات چیزی مربوط به فعل است، نه علم. همین محو و اثبات، بداء نامیده می‌شود. بر پایه حدیثی از امام صادق٧ فعل خداوند شامل هفت مرحله است: مشیت، اراده، قدر، قضا، اذن، کتاب و اجل.[٩]

از این رو، خداوند متعال در هر کدام از این مراحل می‌تواند تغییر ایجاد کند؛ یعنی آن را ایجاد کرده، تغییر دهد و یا از بین ببرد. بنا بر این، تغییر در هر کدام از این مراحل فعل الهی بداء نامیده می‌شود.

[١]. العده فی اصول الفقه، ج٢، ص٤٩٥ و٤٩٦؛ کتاب الغیبه، ص٢٦٤؛ نیز ر.ک : الاحتجاج، ج٢، ص١٧٩؛ کتاب الوافی، ج١، ص٥٠٨؛ الکافی، شرح الطباطبائی، ج١، ص١٤٦؛ اربع رسائل، ص٧٢ و ٧٣.

[٢]. شرح اصول الکافی، ملاصدرا، ص٣٨٠ و ٣٨١؛ علم الیقین فی اصول الدین، ج١، ص١٧٧و١٧٨؛ الحاشیه علی اصولکافی، ص٤٧٥؛ نبراس الضیاء، ص٥٥ - ٥٧؛ شرح ا لکافی مع تعالیق المیرزا ابوالحسن الشعرانی، ج٤، ص٢٣٧.

[٣]. کفایه الاصول، ص٢٨٠؛ البیان فی تفسیر القران، ص٤٠٩ – ٤١٦؛ الشیعه بین الحقائق و الاوهام، ص٤٦٠ و ٤٦١؛ الرسالهالبدائیه، ص٤؛ فرق الشیعه، ص٦٤؛ ؛ عقائدالِامامیه، ص٢٥؛ دائره المعارف الشیعیه العامه، ج٦، ص٩٩؛ دائره المعارف الاسلامیه الشیعه، ج٧، ص٤٨١؛ پژوهشی در معارف امامیه، ج١، ص٢٩٥.

[٤]. التوحید، ص٣٣٥ و ٣٣٦؛ شرح اصول الکافی، مازندرانی، ج٤، ص٢٣٧ – ٢٣٩؛ الذریعة، ج٣، ص٥٢؛ الشافی فی شرح اصولالکافی، ص٢٤١؛ نبراس الضیاء، تعلیقات ملا علی نوری، ص٥٦؛ روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر قرآن، ج١١، ص٢٣٥؛ تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج٦، ص٤٦٤؛ تفسیر من وحی القرآن، ج١٣، ص٦٧؛ اصول الکافی شرح مصطفوی، ص٢٠١؛ اصول الکافی شرح کمره‌ای، ج١، ص٢٧٠؛ نسخ و بداء معمای عمر و روزی، ص٥٣.

[٥]. کنز الفوائد، ج١، ص٢٢٧ - ٢٢٩؛ و نیز ر.ک : کتاب نهایة الاقدام فی علم الکلام، ج١، ص١٤٨ و ١٤٩؛ الحاشیةعلی اصولالکافی، ص١١٣ و ١١٤.

[٦]. «و اذا سمینا من ظهر له من المعلومات ما لم یکن ظاهراً، حتی اقتضی ذلک ان یأمر بنفس ما ینهی عن نفس ما امر به، أنه قد بدا، لم یمتنع أن یسمی الامر بعد النهی و الحظر بعد الاباحة علی سبیل التدریج، فأنه بداء له، لانه ظهر من الامر ما لم یکن ظاهراً و بدا ما لم یکن بائناً بمعنی البداء الذی هو الظهور و البروز حاصل فی الامرین. فما المانع علی نفص الأستنفات أن یسمی الامرین بداء لان فیهما معا ظهور امر لم یکن ظاهراً»(رسائل، الشریف المرتضی، ج١، ص١١٧؛ دائرة المعارف تشیع، مقاله بداء، اصغر دادبه، ج٣، ص١٣٣).

[٧]. رک: معرفت عدل الهی، ص٩٥-١١١؛ توحیدالامامیه، ص٣٤٩-٤٠٣.

[٨]. اصول الکافی، ج١، ص١٤٦؛ بحارالانوار، ج ٤، ص١٠٨، ح ٢٤ و ص١١٠، ح ٢٨.

[٩]. مقالات الاسلامیین، ص٣٩.