روایات متعددی در زمینه تفسیر بخش پایانی آیه «یا لَیتَنی کُنتُ تراباً» رسیده است. این آیه بیانگر آرزوی کفار در روز قیامت است که می‌گویند: ای کاش خاک بودیم.‌ در مجموع، پنج گزینه روایی در تفسیر و تأویل آیه رسیده که در این مقاله مورد پژوهش قرار گرفته است. برخی از این روایات فاقد سند بوده و سند برخی نیز ضعیف است. در این میان، تنها سند یک روایت صحیح است که با توجه به سیاق می‌توان آن را مصداق باطنی و تأویل آیه به شمار آورد. قابل ذکر است که گزینه‌های تفسیری غیر روایی نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

کلید واژه‌ها: نقد سندی و متنی روایات، تأویل قرآن، تفسیر قرآن، تفسیر روایی، شیعه علی٧.

حکایت شدت اندوه و حسرت کفار و مجرمان در روز قیامت، پس از مشاهده اعمال نادرست و شرم‌آورشان در آیات متعددی منعکس شده است؛ آنان به دنبال تجسم اعمال و مشاهده زشتی عملکرد خود سعی در توجیه یا بیان آرزوهای دست نایافتنی دارند. یکی از این آرزوها در آیه پایانی سوره نبأ آمده است که کافر می‌گوید: «یا لَیتَنی کُنتُ تراباً». در مجموع، نُه گزینه تفسیری ذیل آیه رسیده که سه مورد آن روایی است. ابتدا گزینه‌های عام و سپس روایی مورد بحث قرار می‌گیرد:

١. ای کاش اصلاً خلق نشده بودم و به همان حالت اولی _ که خاک بودم _ باقی مانده بودم.[٢]

٢. ای کاش خاک باقی می‌ماندم و زنده نمی‌شدم و جسم و روحم باز نمی‌گشت تا از حساب و بازخواست در این روز در امان می‌ماندم.

٣. ای کاش الان خاک می‌شدم و مورد حساب واقع نمی‌شدم.

٤. کاش خاک بودم و قابلیت داشتم که اشیای دیگر از من خلق می‌شد.[٣]

٥. بعضی عرفا آیه را چنین معنا کرده‌اند: «یقول الظالم الجاهل المتکبر یوم

[١] استادیار جامعة المصطفی العالمیه.

[٢]. روزنامه فردا، ١٧ فروردین ١٣٨٨، ص١.

[٣]. بحار الانوار، ج٥٧، ص٢١١-٢١٦. این روایت در مقام بیان این نکته است که کوفه به تدریج جایگاه علمی خود را از دست خواهد داد و این جایگاه به قم منتقل خواهد شد و قم و قمیان به عنوان حجت خدا جانشین امام زمان خواهند شد و مردم ملزم به تبعیت از این حجج الهی هستند و اگر قم از بین برود، هستی از بین خواهد رفت؛ چرا که قم پایه و محور خلقت است.