علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٣٢ - بررسی روایات فضایل و مثالب شهر قم
١) در این روایت، تقابل بین کوفیان و قمیها مشهود است و روایت میگوید که کوفه مرکزیت علمی خود را از دست خواهد داد و این مرکزیت به قم منتقل خواهد شد و قم حجت خدا بر روی زمین خواهد بود و اگر قم نباشد، هر آینه زمین مردم را فرو میخورد و آن قدر پیش میرود که انکار حجت بودن قم باعث عذاب و نقمت است و قم را در جایگاه ولی خدا قرار میدهد.
٢) بررسی مفهوم حجت و حجیت _ که در دو روایت پیشین مطرح شد _ مسأله مهمی است که واکاوی آن امری ضروری است. در لسانالعرب تحت واژه الحُجَّة چنین میخوانیم:
البُرْهان؛ و قیل: الحُجَّة ما دُوفِعَ به الخصم؛ و قال الأَزهری: الحُجَّة الوجه الذی یكون به الظَّفَرُ عند الخصومة.[١]
٣) نگاهی به کاربرد قرآنی و روایی حجه آن را دلیل قطعی و غیر قابل خدشهای معرفی میکند که تبعیت از آن لازم است و تخطی از آن مستوجب عذاب است:
ِلئَلَّا یَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْكُمْ حُجَّةٌ.[٢]
قلْ فَللهَِِّ الحُْجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَئكُمْ أَجْمَعِین.[٣]
رُسُلًا مُّبَشرِِّینَ وَ مُنذِرِینَ لِئَلَّا یَكُونَ لِلنَّاسِ عَلی اللهِ حُجَّةُ بَعْدَ الرُّسُلِ.[٤]
بنا بر این، حجت در قرآن تنها در باره معجزات، کتب آسمانی، پیامبران، براهین قطعی به کار رفته است.
٤) در روایات نیز از حجه به معنای دلایل عقلی و پیامبران یاد شده است:
قال ابوالحسن موسی بن جعفر٧: یَا هِشَامُ! إِنَّ لِلهِ عَلی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً، فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْأَئِمَّة.[٥]
به نظر میرسد نسبت دادن حجیت به یک شهر و یا مردم یک شهر امری پیچیده و دور از ذهن باشد که برای توجیه آن باید دست به دامن مجاز و تأویل خاص شد و با توجه به کاربرد لغوی حجه در قرآن و روایات متوجه میشویم که محدوده حجج الهی مصادیق اندکی است که شامل قرآن، سنت، براهین عقلی، ... است. و نمیتوان یک شهر را _ که دارای قدرت ناطقه نیست _ و یا مردم یک شهر و حتی علمای یک شهر را _ که گروهی غیر معصوم هستند _ با اختلاف نظرات وسیعی که دارند، حجت بر مردم دانست.
[١]. معجم رجال الحدیث، ج٢، ص٧٨.
[٢]. مستدرک الرجال، تنقیح المقال، رجال الکشی، الفهرست (نجاشی)، الفهرست (طوسی)، رجال الطوسی، معجم رجال الحدیث، تنقیح المقال، رجال البرقی، رجال ابن الغضائری، رجال ابن داوود، خلاصة الاقوال، منتهی المقال.
[٣]. معجم رجال الحدیث، ج٣، ص٢٤١.
[٤]. مستدرک وسائل الشیعه، ج١٠، ص٢١٠.
[٥]. بحار الانوار، ج٥٧، ص٢١١-٢١٦. در این روایت چنین به امام نسبت دادهاند که فرمود: خداوند کوفه را حجت بر بلاد مسلمین و قم را حجتی بر شرق و غرب عالم قرار داد و علت ضعف مردم قم آن است که به این واسطه از نابودی حفظ شود و قم قدرت خود را در زمان حکومت امام زمان٤ به دست میآورد.