اجمال، و طور ديگر از بيان به طور تفصيل، ثابت است، گرچه اطلاع بر تفصيل آن مختص به ذات منشى آن، تقدّست أسماؤه، يا به وحى و تعليم الهى است. و آنچه مناسب اين اوراق است در اين مقام آن است كه در سابق اشاره به آن شد كه آنچه از سنخ كمال و جمال و خيريّت است از اصل حقيقت وجود خارج نيست، زيرا كه جز آن براى چيز ديگر تحققى نيست، و معلوم است مقابل حقيقت وجود عدم يا ماهيت است، كه هيچيك به حسب ذات و خودى خود چيزى نيستند و بهايى ندارند و بطلان صرف يا اعتبار صرف‌اند، و تا متنور به نور وجود و ظاهر به ظهور آن نشوند اصلا ثبوتى براى آنها نيست- نه ثبوت در ذات، و نه در صفات و آثار، و آن گاه كه ظلّ وجود بر سر آنها سايه افكند و دست رحمت واسعه به روى آنها كشيده شده، هر يك داراى ظهورى و خاصيت و آثارى شوند، پس، كليه كمالات از پرتو جمال جميل على الاطلاق است و تجلى نور مقدس كامل مطلق است، و ديگر موجودات را از خود چيزى نيست و فقر محض و لا شى‌ء مطلق‌اند، پس كليه كمالات از اوست و به او راجع است. [١] و نيز در محل خود مقرر شده كه آنچه از ذات مقدس صادر است، اصل حاقّ وجود و صرف متن هستى است بدون آنكه محدود به حدود عدميه و ماهويه باشد، زيرا كه عدم و ماهيت غير صادر، و محدوديت در فيض از محدوديت مفيض خواهد بود، و هر كس كه كيفيت افاضه و فيض را به طورى كه اهل معرفت بيان نمودند بداند، خواهد تصديق كرد كه در فيض بارى به هيچ وجه تحديد و تقييد تصور نخواهد شد، پس چنانچه ذات مقدس را تنزيه از نقص و امكان و محدوديت بايد نمود، فيض مقدس او را نيز از كليه حدودات امكانيه و امكانات راجعه به ماهيات و تقييدات راجعه به حدود و نقايص تنزيه و تقديس بايد نمود، پس فيض او كه ظلّ جميل مطلق است جميل مطلق و جمال تامّ و كمال تامّ است، فهو جميل في ذاته و صفاته و أفعاله، و جز اصل وجود متعلق جعل و ايجاد نخواهد بود. [٢] و نيز در محل خود مبرهن است كه جميع اين شرور و اخترام و هلاك و امراض و حوادث غريبه مهلكه و موذيات و جز آنها، كه در اين عالم طبيعت و تنگناى هاويه مظلمه است، از تصادمات و تضاد بين موجودات است، نه به جهات موجوديه، بلكه به واسطه نقص در نشئه و تنگنايى مقارّ آنهاست، و اين به حدود و نقايص رجوع شود كه بكلى از حيطه نور جعل خارج و در حقيقت دون جعل است. اصل حقيقت نور وجود است كه برى از جميع شرور و عيوب و نواقص است، و اما نقايص و شرور

[١] اسفار اربعه، ج ٢، ص ٢٩٢ به بعد. اسفار اربعه ج ١، بحث اصالة الوجود.

[٢] اسفار اربعه ج ٢، ص ٢٩٢، فصول ٢٥- ٢٩.