و هر صفت و نعتى كه براى موجود ثابت نشود مگر پس از تنزل آن به منزلى از منازل تعينات و تطور آن به طورى از اطوار تقييدات و تعانق آن با مرتبه‌اى از مراتب قصور و تلازم آن با حدّى از حدود فتور، و بالجمله آنچه از ذات هستى نباشد و به حدود و ماهيات رجوع كند، از صفات لازم السلب و ممتنع التحقق است در ذات كامل على الاطلاق. زيرا كه ذات كامل مطلق و صرف وجود چنانچه مصداق صرف كمال است مصدوق عليه سلب نقايص و حدود و اعدام و ماهيات است.

و اينكه مشهور بين محققين است كه صفات سلبيه رجوع به سلب واحد كند، كه آن سلب امكان است، [١] در نظر نويسنده درست نيايد، بلكه چنانچه ذات مقدس مصداق ذاتى تمام صفات كمال [است‌] و هيچيك به ديگرى رجوع نكند- چنانچه قبل از اين به وضوح پيوست- همين طور مصداق بالعرض و مصدوق عليه سلب هر يك از نقايص نيز هست. و نتوان گفت كه اعدام و نقايص حيثيت واحده هستند و لا ميز في الاعدام، زيرا كه اگر به حسب متن واقع و نفس الامر ملاحظه شود، چنانچه عدم مطلق حيثيت واحده و مع ذلك كل اعدام است، وجود مطلق نيز حيثيت واحده و كل كمالات است، پس در اين نظر كه ملاحظه «احديت» و غيب الغيوب است صفتى ثابت نتوان كرد- نه صفات حقيقيه ثبوتيه و نه صفات سلبيّه جلاليه. ولى در نظر ديگر كه ملاحظه مقام «واحديت» و جمع اسماء و صفات است، چنانچه صفات ثبوتيه كماليه متكثرند هر صفت كمالى را سلب صفت نقص، كه مقابل با آن است، لازم مى‌باشد، و ذات مقدس به آن جهت كه مصداق بالذات «عالم» است، مصداق بالعرض ليس بجاهل است، و چون «قادر» است ليس بعاجز است. و چنانچه در علم اسماء مقرر است كه از براى اسماء [و صفات ثبوتيه‌] محيطيت و محاطيت و رياست و مرئوسيت است، از براى اسماء و صفات سلبيه نيز بالتبع اين اعتبارات مى‌باشد.

بالجمله، پس از آنكه معلوم شد ميزان صفات ثبوتيه و سلبيه، مى‌توان فهميد كه حركت، كه متقوّم به قوّه و هيولى است و حدوث و تجدد در اصل ذات آن است، در ذات مقدس كبريايى جلّ و علا راه ندارد.

و «تكلم» به اين معنى عرفى و مفهوم متعارف كه مورد سؤال راوى است صفت محدثه متجدده‌اى است كه ذات حق تعالى منزه و مبرا از آن است. و اين منافات ندارد با اثبات كلام و تكلم ذاتى از براى حق تعالى در مقام ذات، به يك معناى مقدس از تجدد و مبراى از حدوث.

[١] اسفار اربعة، ج ٦، ص ١١٨، «سفر» سوم، «موقف»، دوم (بحث صفات حق تعالى).