كسى چيزى كه پنهان شده از براى آنها از روشنى ديده و سرور آن جزاى آنچه را عمل مى‌كردند.» آيا اين «قرّة العينى» كه خداى تعالى ذخيره فرموده و مخفى نموده، كه هيچ كس بر آن آگاه نيست، چيست و چه خواهد بود؟ اگر از جنس انهار جاريه و قصور عاليه و نعمتهاى گوناگون بهشتى بود بيان مى‌فرمود، چنانچه براى ساير اعمال بيان فرموده، و ملائكة اللّه بر آن مطلع شدند. معلوم مى‌شود غير اين سنخ است و عظمت آن بيشتر از آن است كه گوشزد كسى توان كرد- خصوصا براى ساكنين اين عالم دنيا.

نعمتهاى آن عالم را مقايسه مكن به نعمتهاى اينجا، گمان مكن بهشت و جنّات آن مثل باغستانهاى دنيا منتها قدرى وسيعتر و عالى‌تر است، آنجا دار كرامت حق و مهمانخانه الهى است، تمام اين دنيا مقابل يك تار موى حور العين بهشتى نيست، بلكه مقابل يك تار از حلّه‌هاى بهشتى كه براى اهل آن فراهم شده نيست، با اين تفصيل حق تعالى جزاى نمازگزار در شب را اين‌ها قرار نداده و در مقام تعظيم آن بدان بيان ذكر فرموده. ولى هيهات كه ايمان ما سست و اهل يقين نيستيم، و الا ممكن نبود اين طور به غفلت بگذرانيم و تا صبح با خواب گران هماغوش شويم. اگر چنانچه بيدارى شب انسان را به حقيقت و سرّ نماز آگاه كند و با ذكر و فكر حق انس بگيرد و شبها مطيّه معراج قرب او شود [١] كه ديگر جز جمال جميل حق براى او جزايى نتواند بود.

اى واى به حال ما اهل غفلت كه تا آخر عمر از خواب برنمى‌خيزيم و در سكر طبيعت باقى هستيم، بلكه هر روز بر مستى و غفلت ما مى‌افزايد. جز مقام حيوانيت و مأكل و مشرب و منكح آنها چيز ديگر نمى‌فهميم، و هر چه مى‌كنيم، گر چه از سنخ عبادات هم باشد، باز براى اداره بطن و فرج مى‌كنيم. گمان كردى كه نماز خليل الرحمن مثل نماز ما بوده؟ خليل عرض حاجت به جبرئيل امين نفرمود [٢] و ما حاجات خود را از شيطان- اگر گمان كنيم حاجت روا كن است- مى‌طلبيم! ولى باز نااميد نبايد شد. ممكن است پس از مدتى بيدارى شب و انس و عادت به آن، خداى تعالى كم‌كم دستگيرى فرمايد و با يك لطف خفى خلعت رحمت بر تو بپوشاند. ولى از سرّ عبادت مجملا غافل مباش و همه را به تجويد قرائت و تصحيح ظاهر فقط مپرداز. اگر نمى‌توانى مخلص شوى، لا اقل براى آن قرّة العينى كه حق تعالى مخفى فرموده بكوش و يادى از فقير عاصى حيوان سيرت كه از همه درجات به حيوانيت قناعت كرده- اگر مايل شدى- بكن، و با توجه و خلوص نيت بخوان: اللّهمّ ارزقني‌

[١] حق تعالى در وصف نماز شب و شب‌زنده‌دارى مى‌فرمايد: انَّ ناشِئَةَ الليل هِىَ اشدُّ وَطأ وَ اقوَمُ قيلًا انَّ لَكَ في النَّهار سَبحاً طويلًا. همانا نماز شب استوارتر و ثابت‌قدم‌تر (در صفاى نفس) است همانا براى تو در روز كوشش و تلاش وجود دارد. مزمّل، ٦ و ٧. امام عسگرى (ع) نيز مى‌فرمايد: الوصول إلى اللّه سفر لا يدرك الّا بامتطاء اللّيل. رسيدن به خدا (لقاء) سفرى است كه جز با مركوب راهوار شب بدست نمى‌آيد. مقدمه سر الصلوة ص ١٢.

[٢] طبرسى (ره) از امام صادق (ع) روايت مى‌كند كه زمانى كه إبراهيم (ص) را در منجنيق نهادند تا در آتش بيفكنند، جبرئيل نزد او آمد و گفت: آيا حاجتى دارى؟ إبراهيم پاسخ داد: آرى اما نه به تو. مجمع البيان در تفسير آيه ٦٩.

سوره «انبياء».