بدان كه نفوس انسانيه در بدو ظهور و تعلق آن به ابدان و هبوط آن به عالم ملك در جميع علوم و معارف و ملكات حسنه و سيّئه، بلكه در جميع ادراكات و فعليات، بالقوه است و كم‌كم رو به فعليت گذارد به عنايت حق جلّ و علا. و ادراكات ضعيفه جزئيّه اوّل در او پيدا شود، از قبيل احساس لمس و حواس ظاهره ديگر الاخسّ فالاخسّ، و پس از آن ادراكات باطنيه نيز به ترتيب در او حادث گردد. ولى در جميع ملكات باز بالقوّه باشد، و اگر در تحت تأثيراتى واقع نشود، به حسب نوع ملكات خبيثه در او غالب شود و متمايل به زشتى و ناهنجارى گردد، زيرا كه دواعى داخليه از قبيل شهوت و غضب و غير آن او را طبعا به فجور و تعدى و جور دعوت كند، و پس از تبعيت آنها به اندك زمانى حيوانى بس عجيب و شيطانى بى‌اندازه غريب گردد. و چون عنايت حق تعالى و رحمتش شامل حال فرزند آدم در ازل بود، دو نوع از مربّى و مهذّب به تقدير كامل در او قرار داد كه آن دو به منزله دو بال است از براى بنى آدم كه مى‌تواند به واسطه آنها از حضيض جهل و نقص و زشتى و شقاوت به اوج علم و معرفت و كمال و جمال و سعادت پرواز نمايد و خود را از تنگناى ضيق طبيعت به فضاى وسيع ملكوت اعلى رساند. و اين دو يكى مربّى باطنى، كه قوّه عقل و تميز است، و ديگر مربّى خارجى، كه انبيا و راهنمايان طرق سعادت و شقاوت مى‌باشند. و اين دو هيچكدام بى‌ديگرى انجام اين مقصد ندهند، چه كه عقل بشر خود نتواند كشف طرق سعادت و شقاوت كند و راهى به عالم غيب و نشئه آخرت پيدا كند، و هدايت و راهنمايى پيمبران بدون قوّه تميز و ادراك عقلى مؤثر نيفتد.

پس حق تبارك و تعالى اين دو نوع مربّى را مرحمت فرموده كه به واسطه آنها تمام قواى مخزونه و استعدادات كامنه در نفوس به فعليت تبديل پيدا كند. و اين دو نعمت بزرگ را حق تعالى براى امتحان بشر و اختبار آنها مرحمت فرموده، زيرا كه بدين دو نعمت ممتاز شوند افراد بنى نوع انسان از يكديگر، و سعيد و شقى و مطيع و عاصى و كامل و ناقص از هم جدا شوند. چنانچه جناب ولايت مآب فرمايد: و الّذي بعثه‌