شى‌ء به صورت آن است نه ماده آن. بلكه تحديد به فصل حدّ تامّ است، و به جنس و فصل ناقص است، زيرا كه اختلاط به غرايب و اجانب و معرفى به منافى شى‌ء، مضربه حقيقت و تعريف و تماميت آن است، و ماده و جنس از غرايب و اجانب است نسبت به حقيقت شى‌ء كه عبارات از صورت و فعليت و فصل است. پس، تمام حقيقت اعمال همان صور اعمال و جنبه ملكوتيه آنها است كه نيت است. و از اين بيان معلوم شد كه حضرت صادق، عليه السلام، در اين حديث شريف اوّل نظر به صور اعمال و مواد آنها فرموده، و فرموده است جزء صورى افضل از جزء مادى و نيت افضل از عمل است، چنانچه گوييم روح افضل از بدن است. و لازم نيايد كه عمل بى‌نيت صحيح باشد، و بدن بى‌روح بدن باشد، بلكه به تعلق نيت به عمل و روح به بدن آن يك عمل و اين يك بدن گردد. و اين معجون مختلط از نيت و عمل و روح و بدن، جزء صورى ملكوتى هر يك افضل از جزء مادى ملكى آن است. و اين معنى حديث مشهور است: نيّة المؤمن خير من عمله. [١] و در ثانى آن حضرت نظر فرموده به فناى عمل در نيت و ملك در ملكوت و مظهر در ظاهر، و فرموده است: ألا، و إنّ النّيّة هي العمل. عمل همان نيت است، و غير نيت چيزى در كار نيست. و تمام اعمال در نيات فانى هستند و از خود استقلالى ندارند. پس از آن، استشهاد فرمود به قول خداى تعالى: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ‌. هر كس بر شاكله خود عمل مى‌نمايد، و اعمال تابع شاكله نفس است. و شاكله نفس گر چه هيئت باطنى روح و ملكات مخمّره در آن است، لكن نيّات شاكله ظاهريه نفس‌اند. توان گفت كه ملكات شاكله اوّليه نفس، و نيّات شاكله ثانويه آن هستند، و اعمال تابع آنهاست، چنانچه حضرت فرموده است: شاكله نيّت است. و از اينجا ظاهر شود كه طريق تخليص اعمال از جميع مراتب شرك و ريا و غير آن، منحصر به اصلاح نفس و ملكات آن است، كه آن سرچشمه تمام اصلاحات و منشأ جميع مدارج و كمالات است. چنانچه اگر انسان حبّ دنيا را به رياضات علمى و عملى از قلب خارج كند، غايت مقصد او دنيا نخواهد بود، و اعمال او از شرك اعظم، كه جلب انظار اهل دنيا و حصول موقعيت در نظر آنهاست، خالص شود و جلوت و خلوت و سرّ و علن او مساوى شود. و اگر با رياضات نفسانيه بتواند حبّ نفس را از دل بيرون كند، به هر مقدارى كه دل از خودخواهى خالى شد خدا خواه شود و اعمال او از شرك خفى نيز خالص شود. و مادامى كه حب نفس در دل است و انسان در بيت مظلم نفس است، مسافر إلى اللّه نيست، بلكه از مخلّدين إلى الارض است. و اوّل قدم سفر إلى اللّه‌

[١] پيامبر فرمود: «نيّت مومن بهتر از عمل اوست.» اصول كافى، ج ٢، ص ٨٤، «كتاب الايمان و الكفر»، «باب النية»، حديث ٢.