پس، تمام مراتب حق كه از اين سه مقام كه ذكر شد، يعنى معارف الهيه و اخلاق و ملكات فاضله و اعمال صالحه، خارج نيست، زير پاى هواهاى نفسانيه پايمال گردد، و متابعت از تمايلات نفسانيه و ملايمات حيوانيه نگذارد در او حق به هيچيك از مراتب جلوه كند، و كدورت و ظلمت هواى نفس تمام انوار عقل و ايمان را خاموش كند، و ولادت ثانويه، كه ولادت انسانيه است، از براى او رخ ندهد، و در همان حال بماند و ممنوع و مصدود از حق و حقيقت شود تا آنكه از اين عالم با همين حال رحلت كند. و در آن عالم، كه كشف سريره شود، خود را جز حيوان يا شيطانى نيابد، و از انسان و انسانيت اصلا يادى نكند، و در آن حال در ظلمتها و عذابها و وحشتهاى بى‌پايان بماند تا خداى تعالى چه خواهد.

پس، اين حال تبعيت كامل است از هواى نفس، كه منع كامل كند از حق. و از اين جا مى‌توان فهميد كه ميزان بازماندن از حق متابعت هواى نفس است، و مقدار بازماندن نيز متقدر شود به مقدار تبعيت. مثلا اگر به واسطه تعليم انبيا و تربيت علما و مربيان، مملكت انسانيت اين انسان كذايى، كه در اوّل ولادت با آن سه قوّه هماغوش بود و با ترقى و تكامل او آنها نيز ترقى و تكامل مى‌كردند، در تحت تأثير تربيت واقع شد، و كم‌كم تسليم قوّه مربيه انبيا و اوليا، عليهم السلام، گرديد، ممكن است چيزى بر او نگذرد جز آنكه قوّه كامله انسانيه، كه در او به طريق استعداد و قابليت وديعه گذاشته شده بود، فعليت پيدا كند و ظهور نمايد و تمام شئون و قواى مملكت برگردد به شأن انسانيت. شيطان ايمان آورد به دستش، چنانچه در دست رسول اكرم، صلّى اللّه عليه و آله، ايمان آورد، فرمود: إنّ شيطانى آمن بيدي. [١] «شيطان من به دست من ايمان آورد.» و مقام حيوانيت او تسليم مقام انسانيتش شود، به طورى كه مركب مرتاض راهوار عالم كمال و ترقى و براق آسمان پيماى راه آخرت شود و ابدا سر خودى نكند و چموشى ننمايد. و بعد از تسليم شدن شهوت و غضب به مقام عدل و شرع، عدالت در مملكت بروز كند و حكومت عادله حقه تشكيل شود كه كار كن در آن و حكم‌فرماى در آن حق و قوانين حقه باشد، و قدمى بر خلاف حق در آن گذاشته نشود و بكلى از باطل و جور عارى و برى گردد.

پس، همان طور كه ميزان در منع حق و صدّ آن اتّباع هواى نفس است، ميزان در جلب حق و پيدايش آن متابعت شرع و عقل است. و بين اين دو منزل، كه يكى‌

[١] مضمون اين حديث در عوالى اللئالى (ج ٤، ص ٩٧) و علم اليقين (ج ١، ص ٢٨٢) آمده است.