فرمود آيه شريفه‌ أَ فَمَنْ يَمْشي ... [را] و «صراط مستقيم» را تفسير به حضرت امير المؤمنين و اوصيا، عليهم السلام، فرمود.» [١] و ما پيش از اين، بيان آنكه انسان كامل مشى و حركت معنويش بر صراط مستقيم مى‌باشد كرديم، [١] و اما بيان آنكه خود انسان كامل «صراط مستقيم» است، اكنون از مقصد ما خارج است.

تتميم در بيان قلب منافق و فرق آن با قلب مؤمن‌

از بيانات فصل سابق حال قلب مؤمن و مشرك، بلكه كافر نيز، معلوم شد، و قلب منافق نيز به مقايسه معلوم شود. زيرا كه قلب مؤمن از فطرت ساذجه صافيه اصليه خود خارج نشده، هر چه از حقايق ايمانيه و معارف حقه به او القا شود، طبعا قبول كند، و تناسب بين غذا و متغذى، كه معارف و حقايق و مقام فطرت قلوب است، محفوظ مى‌باشد، از اين جهت، قلب مؤمن را در حديث ديگر، در كافى شريف، فرموده كه «مفتوح» است‌ [٢] و اين «فتح» گر چه ممكن است اشاره به يكى از فتوحات ثلاثه [٢] باشد، ولى با اين معنى نيز تناسب دارد.

و اما قلب منافق چون كدورات و ظلمتهاى منافيه با فطرت انسانيت پيدا كرده، از قبيل تعصبهاى جاهليت و اخلاق ذميمه و حبّ نفس و جاه و غير آن از منافيات فطرت، از اين جهت مختوم و مسدود و مطبوع است، و كلمه حق را به هيچ وجه قبول نكند، و صفحه آن چون صفحه كاغذى شده است كه بكلى سياه و كدر باشد و قبول نقش نكند، و اظهار ديانت را از شيطنت خود وسيله دنيا و پيشرفت امور قرار داده است.

و بايد دانست كه قلب مشرك و منافق هر دو منكوس و مطبوع است، چنانچه معلوم و واضح است، ولى اختصاص هر يك به يكى براى آن است كه مشرك چون قلبش در عبادت و خضوع متوجه به غير معبود حقيقى است و به غير كمال مطلق است، پس قلب او داراى دو خاصيت و خصوصيت است: يكى خضوع صادقانه، و ديگر آنكه اين خضوع چون به نقايص و مخلوقات مى‌باشد، اسباب نقص و كدورت قلوب آنهاست، پس قلب آنها منكوس است. و اين صفت ظاهره آنهاست. و اما

[١] عن الفضيل قال: دخلت مع أبي جعفر، عليه السلام، المسجد الحرام و هو متّكى علىّ فنظر إلى النّاس، و نحن على باب بني شيبة، فقال: يا فضيل، هكذا كان يطوفون في الجاهلية! لا يعرفون حقّا و لا يدينون دينا! يا فضيل، أنظر إليهم، مكبّين على وجوههم، لعنهم اللّه من خلق مسخور بهم مكبّين على وجوههم. ثمّ تلا هذه الآية: «أَ فَمَنْ يَمْشي مُكِبّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمشي سَويّا على صِراطٍ مُستَقيم؟» يعني، و اللّه، عليّا، عليه السلام، و الأوصياء، عليهم السلام، ... روضه كافى، ص ٢٨٨. حديث ٤٣٤.

[٢] فتوحات سه‌گانه عبارت است از: «فتح قريب»، «فتح مبين»، «فتح مطلق».

______________________________

[١] ص ٥٣٠.

[٢] ص ٥٢٩.