«اى أبي ذرّ، چيست ما را كه مرگ را كراهت داريم؟» فرمود: «براى اينكه شما تعمير كرديد دنيا را و خراب كرديد آخرت را، پس كراهت داريد كه منتقل شويد از آبادان به سوى خرابه.» پس گفت به او: «چگونه مى‌بينى وارد شدن ما را بر خدا؟» فرمود: «اما نيكوكاران از شما مثل غايب وارد شود بر اهلش، و اما بدكار از شما مثل بنده گريزانى كه برگردانده شود به سوى مولايش.» گفت: «پس چگونه مى‌بينى حال ما را پيش خدا؟» فرمود: «عرضه داريد اعمال خود را بر قرآن، همانا خداوند مى‌فرمايد: «همانا نيكويان در نعمتها هستند، و همانا بدان در جهنم‌اند».

حضرت فرمود آن مرد گفت: «پس كجاست رحمت خدا؟» گفت: «رحمت خدا نزديك است به نيكوكاران.» «فرمود حضرت صادق، عليه السلام: و نوشت مردى به سوى ابى ذرّ، رضى اللّه عنه: «اى ابا ذر، تحفه‌اى بفرست مرا به چيزى از علم.» پس نوشت به او:

«همانا علم بسيار است، و ليكن اگر بتوانى بدى نكنى به كسى كه دوست دارى او را، بكن.» گفت آن مرد به او: «آيا ديدى كسى را كه بدى كند به كسى كه دوست مى‌دارد او را!» پس فرمود به او: «آرى، نفس تو دوست‌ترين نفسهاست به تو، پس وقتى كه تو عصيان خدا كنى بدى كردى به سوى او.» شرح بدان كه مردم در كراهت داشتن موت و ترس از آن بسيار مختلف هستند و مبادى كراهت آنها مختلف است. و آنچه را كه حضرت ابى ذرّ، رضوان اللّه تعالى عليه، بيان فرمودند حال متوسطان است، و ما اجمالا حال ناقصين و كاملين را بيان مى‌نماييم.

پس، بايد دانست كه كراهت ما مردن را و خوف ما ناقصان از آن، براى نكته‌اى است كه پيش از اين در شرح بعضى احاديث بدان اشاره نموديم. [١] و آن اين است كه انسان به حسب فطرت خدا داد و جبلّت اصلى، حبّ بقا و حيات دارد [و] متنفر است از فنا و ممات. و اين متعلق است به بقاى مطلق و حيات دائمى سرمدى، يعنى، بقايى كه در آن فنا نباشد و حياتى كه در آن زوال نباشد. بعضى از بزرگان [١] با همين فطرت اثبات معاد مى‌فرمودند به بيانى كه ذكر آن اكنون خارج از مقصد ماست. و چون در فطرت انسان اين حبّ است و آن تنفر، آنچه را كه تشخيص بقادر آن داد و آن عالمى را كه عالم حيات دانست، حبّ و عشق به آن پيدا

[١] آية اللّه محمد على شاه‌آبادى (ره)، رشحات البحار، ص ٢٦٣، «كتاب الإنسان و الفطرة».

______________________________

[١] ص ١٢٢.