و از بعض روايات استفاده شود كه سيره رسول خدا، صلّى اللّه عليه و آله، بر همين پنجاه ركعت جارى بوده، [١] گرچه از بعضى ديگر استفاده شود كه حضرت «عتمه» را به جا مى‌آوردند. [١] و شايد عدم ذكر آن و جريان سنت بر پنجاه ركعت براى آن باشد كه عتمه عوض نماز «وتر» است و خود استقلال ندارد، چنانچه روايت فضيل بن يسار دلالت بر آن دارد، [٢] و در روايت شريفه آن را «وتر» تسميه كردند. [٣] و در بعضى روايات است كه كسى كه آن را به جا آورد و مرد، مرده است در صورتى كه وتر را به جا آورده است. [٤] پس، در حقيقت اين دو ركعت نماز وتر است كه براى خوف حادثه موت پيش از وقت خود بايد به جا آورد، ولى وقتى وقت وتر رسيد، اين كفايت از آن نكند. و در بعضى روايات است كه اين دو ركعت جزء نمازهاى پنجاهگانه نبود، آن را زياد نمودند براى تكميل عدد، و دو مقابل شدن نافله از فريضه. [٢] و اين احاديث با هم اختلاف مدلول ندارند، بلكه ممكن است افضل چيزى كه سنت بر آن جارى است پنجاه ركعت باشد، و اين دو ركعت سنت غير مؤكّده باشد و براى احتياط حادثه موت و تتميم عدد جعل شده باشد.

در هر صورت، از براى نوافل يوميه فضيلت بسيار است. بلكه در بعض روايات ترك آن را معصيت شمرده، [٥] و در بعض ديگر در اين مقام فرموده: خداوند عذاب مى‌كند بر ترك سنت. [٣] و در بعضى روايات تعبير به وجوب فرموده. [٦] و اين از براى تأكيد در اتيان آنهاست و زجر از ترك آنها. و سزاوار اين است كه انسان حتى الامكان آنها را ترك نكند، زيرا كه به حسب روايات شريفه نكته جعل آنها براى اتمام فرايض و قبولى آنهاست. [٤] و در بعضى روايات مى‌فرمايد: «شيعيان ما [اهل‌] پنجاه و يك ركعت نماز هستند.» [٥] و از آن حديث ظاهر مى‌شود كه اصحاب اتيان آن هستند نه عقيده به آن، مقابل اهل سنت. چنانچه از حديث «علائم مؤمن‌ [٧]» نيز همين ظاهر شود.

در بيان استحباب سه روز روزه در هر ماه‌

و اما سنت دوم رسول اكرم، صلّى اللّه عليه و آله، كه عبارت است از سه روز روزه در هر ماه، پس اخبار كثيره كه بالغ بر چهل حديث مى‌شود در فضل آن وارد است. [٨] و در كيفيت آن بين علماى اعلام خلاف است. آنچه مشهور بين آنها و موافق با اخبار كثيره است و عمل رسول خدا، صلّى اللّه عليه و آله، در آخر عمر و

[١] مراد از «عتمه» نافله نماز عشاء است. و روايت حمّاد بن عثمان از امام صادق (ع) بر آن دلالت دارد. وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٣٥، باب ١٣، از «ابواب أعداد الفرائض و نوافلها»، حديث ١٥.

[٢] در حديثى از امام رضا (ع) اين مطلب نقل شده است. وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٧٠، «كتاب الصلاة»، «ابواب اعداد الفرائض و نوافلها»، «باب ٢٩»، حديث ٣.

[٣] روايت حنّان از امام صادق (ع). وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٣٣، «كتاب الصلاة»، باب ١٣ از «ابواب أعداد الفرائض»، حديث ٦.

[٤] مانند روايت محمد بن مسلم از امام باقر (ع) و هشام بن سالم از امام صادق (ع). وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٥٢، «كتاب الصلاة»، باب ١٧، از «أبواب أعداد الفرائض». حديث ٢- ٤.

[٥] عن أبي بصير قال قال الصّادق (ع): شيعتنا أهل الورع و الاجتهاد، و أهل الوفاء و الأمانة، و أهل الزّهد و العبادة، و أصحاب الإحدى و خمسين ركعة في اليوم و اللّيلة، القائمون باللّيل، الصّائمون بالنّهار، يزكّون أموالهم و يحجّون البيت و يجتنبون كلّ محرّم. (امام صادق (ع) به نقل از أبو بصير فرمودند: شيعيان ما اهل پرهيزگارى و كوشش در عبادت و وفا و امانتدارى و زهد و عبادت‌اند، در شبانه روز پنجاه و يك ركعت نماز مى‌گزارند، شب بيدارند و روز را به روزه مى‌گذرانند، زكات مالهايشان را مى‌پردازند و به زيارت خانه خدا مى‌روند و از هر حرامى دورى مى‌كنند.) صفات الشيعة، حديث اوّل. وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٤١، «كتاب الصلاة»، باب ١٣ از «أبواب أعداد الفرائض»، حديث ٢٦.

______________________________

[١] در وسائل الشيعة، (ج ٣، ص ٣١- ٣٢) روايت معاوية بن عمار از امام صادق (ع) (حديث ١)، و روايت فضيل و فضل و بكير از امام صادق (باب ١٣، از «أبواب أعداد الفرائض و نوافلها»، حديث ٤).

[٢] منبع پيشين، ص ٣١، حديث ٢.

[٣] روايت زراره از امام باقر (ع). وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٧٠، «كتاب الصلاة»، «ابواب اعداد الفرائض و نوافلها»، «باب ٢٩» حديث ١، و همچنين احاديث، ٢، ٤، ٥، ٧.

[٤] روايت أبو بصير از امام صادق (ع). وسائل الشيعة، ج ٣، ص ٧١، «كتاب الصلاة» باب ٢٩ از «ابواب اعداد الفرائض و نوافلها»، حديث ٨.

[٥] تهذيب الاحكام، ج ٢، ص ١١، كتاب الصلوة باب ١، حديث ٢٣.

[٦] مستدرك الوسائل، ج ٣، ص ٥٠ كتاب الصلوة، باب ١٢، حديث ٤ و ٥.

[٧] حديث امام عسكرى (ع) مدرك سابق، ص ٤٢، حديث ٢٩.

[٨] وسائل الشيعة، ج ٧، ص ٣٢١- ٣٠٣ باب ٧- ١٢ از «ابواب صوم مندوب».