شرك و دورويى ما به مملكت او لطمه‌اى وارد نمى‌كند. ليكن چون «ارحم الراحمين» است، رحمت واسعه و حكمت بالغه‌اش اقتضا مى‌كند كه طرق هدايت و راه خير و شر و زشت و زيبا را به ما بنماياند، و پرتگاههاى راه انسانيت و لغزشگاههاى طريق سعادت را به ما ارائه دهد. خداى تعالى در اين هدايت و راهنمايى، بلكه در اين عبادتها و اخلاصها و بندگيها، بر ما منّتهاى عظيم جسيم دارد كه تا چشم بصيرت و ديده برزخى واقع بين باز نشود نمى‌توانيم بفهميم. و مادامى كه در اين عالم تنگ و تاريك و ظلمتكده طبيعت هستيم و دچار سلسله‌هاى زمان و حبس تاريك امتداد مكانيم، ادراك منّتهاى بزرگ خدا را نمى‌كنيم، و نعمتهاى خداوند را در همين اخلاص و عبادت و در آن راهنمايى و هدايت تصور نمى‌نماييم.

مبادا گمان كنى كه ما منت داريم بر انبياء معظم يا اولياء مكرم خدا، يا بر علماء امت، كه راهنماى سعادت و خلاصى ما هستند و ما را از جهل و ظلمت و بدبختى نجات دادند و به عالم نور و سرور و بهجت و عظمت دعوت كردند، و آن همه تحمل مشقتها و زحمتها نمودند و مى‌كنند براى تربيت ما و براى نجات ما از آن ظلمتهايى كه لازمه اعتقادات باطله و جهلهاى مركب است، و از آن فشارها و عذابهايى كه صورت ملكات و اخلاق رذيله است، و از آن صورتهاى موحشه مدهشه كه ملكوت اعمال و افعال قبيحه ماست، و براى رسيدن ما به آن نورها و بهجتها و سرورها و راحتى و خوشيها و حور و قصور كه نمى‌توانيم تصور آنها را بكنيم. و اين عالم ملك به همه عظمت كه دارد تنگتر از آن است كه يكى از حلّه‌هاى بهشتى را در او بياورند، و اين چشمهاى ما طاقت ديدن يك تار موى حور العين را ندارد، كه تمام اين‌ها صورت ملكوتى آن عقايد و اخلاق و اعمالى است كه انبياء عظام، خصوصا صاحب كشف كلى و دستور جامع، خاتم پيغمبران، صلّى اللّه عليه و آله و عليهم، آنها را به وحى الهى درك فرموده و ديده و شنيده و ما را بدانها دعوت فرموده‌اند. و ما بيچاره‌ها مثل اطفالى كه از حكم عقلا سرپيچند، بلكه عقلا را تخطئه مى‌كنند، هميشه با آنها در مقام ستيزه و جنگ و جدال برآمديم، و آن نفوس زكيه مطمئنه و ارواح طيبه طاهره به واسطه شفقت و رحمتى كه بر بندگان خدا داشتند هيچ گاه از دعوت خويش به واسطه نادانى ما كوتاهى نفرمودند و با زور و زر ما را به سوى بهشت و سعادت كشيدند، بدون اينكه اجر و مزدى از ما بخواهند. آن وقت هم كه رسول اكرم، صلّى اللّه عليه و آله، منحصر مى‌كنند اجر خود را به «مودّت ذوى القربى [١]»، صورت اين مودت و محبت در عالم ديگر براى ما شايد از همه صور نورانيتر باشد. آن هم براى خود

[١] اشاره است به آيه مباركه‌ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اجْراً الّا المَوَدّةَ في الْقُرْبى‌ بگو (اى پيامبر) «من از شما اجرا [رسالت‌] نمى‌خواهم جز آنكه به خويشانم محبت كنيد.» (شورى ٢٣).