«نترساند البته تو را مرگ، زيرا كه تلخى آن در ترسناكى از اوست.» و از مفاسد بزرگ حب دنيا آن است كه انسان را از رياضات شرعيه و عبادات و مناسك باز دارد، و جنبه طبيعت را قوّت دهد و تعصى نمايد طبيعت از اطاعت روح، و انقياد آن را نكند و عزم انسانى را سست كند و اراده را ضعيف نمايد، با اينكه يكى از اسرار بزرگ عبادات و رياضات شرعيه آن است كه بدن و قواى طبيعيه و جنبه ملك تابع و منقاد روح گردد و اراده نفس در آنها كار كن شود و ملكوت نفس بر ملك غالب شود، و به طورى روح داراى سلطنت و قدرت و نفوذ امر شود كه به مجرد اراده بدن را به هر كار بخواهد وادار كند، و از هر كار بخواهد باز دارد، ملك بدن و قواى ظاهره ملكيه تابع و مقهور و مسخر ملكوت گردد به نحوى كه بى‌مشقت و تكلف هر كارى را بخواهد انجام دهد. و يكى از فضايل و اسرار عبادات شاقه و پر زحمت آن است كه اين مقصد از آنها بيشتر انجام گيرد، و انسان به واسطه آنها داراى عزم مى‌شود و بر طبيعت غالب مى‌آيد و بر ملك چيره مى‌شود. و اگر اراده تام و تمام شود و عزم قوى و محكم گردد، مثل ملك بدن و قواى ظاهره و باطنه آن مثل ملائكة اللّه شود كه عصيان خدا نكنند، به هر چه آنها را امر فرمايد اطاعت كنند، و از هر چه نهى فرمايد منتهى شوند، بدون آنكه با تكلف و زحمت باشد. قواى ملك انسان هم اگر مسخر روح شد، تكلف و زحمت از ميان برخيزد و به راحتى مبدل گردد، و اقاليم سبعه ملك تسليم ملكوت شود و همه قوا عمال آن گردند.

و بدان اى عزيز كه عزم و اراده قويه در آن عالم خيلى لازم است و كاركن است. ميزان يكى از مراتب بهشت، كه از بهترين بهشتهاست، اراده و عزم است كه انسان تا داراى اراده نافذه و عزم قوى نباشد، داراى آن بهشت و مقام عالى نشود. در حديث است كه وقتى اهل بهشت در آن مستقر گردند، يك مرقومه از ساحت قدس الهى جلت عظمته صادر گردد براى آنها به اين مضمون: «اين كتاب از زنده پايدار جاويدان است به سوى زنده پايدار جاويدان. من چنانم كه به هر چه بفرمايم بشو مى‌شود، تو را نيز امروز چنان كردم كه به هر چه امر كنى بشود مى‌شود.» [١] ملاحظه كن اين چه مقامى و سلطنتى است، و اين چه قدرتى است الهى كه اراده او مظهر ارادة اللّه شود: معدومات را لباس وجود دهد. از تمام جنّات جسمانى اين قدرت و نفوذ اراده بهتر و بالاتر است. و معلوم است اين مرقومه عبث و جزاف رقم نشود. كسى كه اراده‌اش تابع شهوات حيوانى باشد و عزمش مرده و خمود باشد به اين مقام نرسد. كارهاى حق تعالى از جزاف مبراست: در اين عالم از روى نظام و

[١] حديث ٢، پاورقى ١٩.