و ايضا، چون ذات مقدسش كامل مطلق و جميل على الاطلاق است، كعبه آمال همه موجودات و غايت مقصد جميع سلسله كاينات است، و خود كعبه آمالى و غايت [و] مقصدى وراى خود ندارد، چه كه ديگر موجودات ناقص بالذات و هر ناقصى مهروب عنه است بالفطرة، چنانچه هر كاملى مرغوب فيه است، پس غايت همه حركات و افعال ذات مقدس است، و از براى خود ذات مقدّس غايتى جز خود نيست- فَ‌ لا يُسْأَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْأَلونَ. [١] و ايضا، چون ذات مقدسش در غايت القصواى جمال و كمال است، نظام دايره وجود، كه ظلّ آن ذات جميل است، و در غايت القصواى كمال ممكن است، و اين نظام كلى اتمّ نظامهاى متصوّر است، پس سؤال از لمّيّت و غايت و غرض و فايده سؤالى از روى جهل و نقصان است، چنانچه از ابليس لعين در هفت سؤال معروف واقع شده، و حق تعالى به طريق اجمال و مجادله به وجه احسن از تمام آنها يك جواب داده [٢]. پس، حق تعالى به واسطه غايت كمال فعلش مورد سؤال نبايد شود، و ديگر موجودات مورد سؤال شوند به واسطه نقص آنها ذاتا و فعلا.

و ايضا، حق تعالى بواسطه آنكه حكيم على الاطلاق است، هر فعلى از او صادر شود در غايت اتقان است، پس مورد سؤال نبايد شود، به خلاف موجودات ديگر.

و ايضا، حق تعالى چون هر فعلى از وجود مقدسش صادر شود، از حاقّ ذات و اصل حقيقت و صراح ماهيت اوست، و ديگر موجودات چنين نيستند، پس او فاعل بالذات است و سؤال به لمّيّت در او باطل است، به خلاف ديگر موجودات. و چون اراده و مشيت و قدرت عين ذات مقدس اوست، فاعليت بالذات در آن ذات مقدس عين فاعليت بالارادة و القدرة است، و شبهه فاعليت بالطبع نيايد. و اين يكى از مباحث شريفه‌اى است كه در محل خود مبرهن است، و به آن حل كثيرى از شبهه‌هاى متكلمين مى‌شود در ابواب متفرقه معارف الهيه.

و از اين بيانات ارتباط اين جمله‌ها كه در حديث شريف است و به طريق عليت هر يك براى ديگرى معلوم شود. پس، چون فعل حق در كمال تمام و نظام اتمّ است، سؤال نشود از آنچه كند، و ديگران چون چنين نيستند سؤال شوند. و اين علت از براى آن است كه او اولى به حسنات باشد و بنده اولى به سيّئات باشد. و اين‌

[١] «خدا را درباره آنچه مى‌كند نمى‌پرسند، و از ايشان مى‌پرسند.» اقتباس از آيه بيست و سوم سوره «انبياء».

[٢] «براى اطلاع از هفت شبهه ابليس رجوع كنيد به الملل و النحل، شهرستانى، ترجمه افضل الدين صدر تركه اصفهانى، ص ٢٨.