غالب آيد و صحت عود كند، زيرا كه طبيعت خود حافظ صحت است و دوا معين آن، و ليكن در امراض روحيه امر خيلى دقيق است، زيرا كه طبيعت بر نفس از اوّل امر چيره شده و وجهه نفس رو به فساد و منكوس است: إنّ النّفس لأمّارة بالسّوء [١].

از اين جهت به مجرد في الجمله ناپرهيزى امراض بر او غلبه كند و رخنه‌ها از اطراف بر او باز كند تا صحت را بكلى از بين ببرد.

پس، انسان مايل به صحت نفس و شفيق به حال خود و علاقه‌مند به صحت، پس از تنبه به اينكه راه چاره از خلاصى از عذاب اليم منحصر است به عمل كردن به دستور انبيا و دستورات آنها منحصر است به دو چيز، يكى اتيان به مصلحات و مستصحّات نفسانيه و ديگر پرهيز از مضرات و مولمات آن، و معلوم است كه ضرر محرّمات در مفسدات نفسانيه از همه چيز بيشتر است و از اين سبب محرّم شده‌اند، و واجبات در مصلحات از هر چيز مهمتر است و از اين جهت واجب شده‌اند، و افضل از هر چيز و مقدم بر هر مقصد و مقدمه پيشرفت و راه منحصر مقامات و مدارج انسانيه اين دو مرحله است كه اگر كسى مواظبت به آنها كند از اهل سعادت و نجات است، و مهمترين اين دو تقواى از محرّمات است- و اهل سلوك نيز اين مقام را مقدم شمارند بر مقام اوّل، و از مراجعه به اخبار و آثار و خطب نهج البلاغة واضح شود كه حضرات معصومين نيز به اين مرحله بيشتر اهميت داده‌اند- پس، اى عزيز اين مرحله اوّل را خيلى مهم شمار و مواظبت و مراقبت در امر آن نما كه اگر قدم اوّل را درست برداشتى و اين پايه را محكم كردى، اميد وصول به مقامات ديگر است، و الا رسيدن به مقامات ممتنع و نجات بس مشكل و صعب مى‌شود.

جناب عارف بزرگوار و شيخ عالى مقدار ما [٢] مى‌فرمودند كه مواظبت به آيات شريفه آخر سوره «حشر»، از آيه شريفه‌ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتُّقُوا اللَّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قدَّمَتْ لِغَدٍ. [٣] تا آخر سوره مباركه با تدبّر در معنى آنها در تعقيب نمازها خصوصا در اواخر شب كه قلب فارغ البال است، خيلى مؤثر است در اصلاح نفس. و نيز براى جلوگيرى از شرّ نفس و شيطان دوام بر وضو را سفارش مى‌فرمودند و مى‌گفتند وضو به منزله لباس جندى است. و در هر حال از قادر ذو الجلال و خداوند متعال جلّ جلاله با تضرع و زارى و التماس بخواه كه تو را توفيق دهد در اين مرحله، و از تو يارى فرمايد در حصول ملكه تقوا.

و بدان كه اوايل امر قدرى مطلب سخت و مشكل مى‌نمايد، ولى پس از چندى مواظبت زحمت به راحت مبدل مى‌شود و مشقت به استراحت، بلكه به يك‌

[١] «همانا نفس امر به زشتى كند.» (يوسف- ٥٣).

[٢] مرحوم شاه‌آبادى (ره) و حديث ١، پاورقى ٥١.

[٣] «اى ايمان آورندگان تقوا پيشه كنيد و هر كس بايد بنگرد براى فردا چه پيش فرستاده است.» (حشر- ١٨).