در هر صورت، فراغت قلب از غير حق از امور مهمه است كه انسان بايد با هر قيمت هست تحصيل آن را بكند. و طريق تحصيل آن نيز ممكن و سهل است. با قدرى مواظبت و مراقبت تحصيل مى‌توان كرد. بايد انسان مدتى اختيار طاير خيال را به دست گيرد و هر وقت خواست از شاخه‌اى به شاخه‌اى پرواز كند آن را حفظ كند.

پس از مدتى مراقبت، رام و آرام شود و توجه آن از امور متشتته منصرف شود و خير عادت او گردد و الخير عادة، و فارغ البال اشتغال به توجه به حق و عبادت او پيدا كند.

و از همه اين امور مهمتر، كه بايد ديگر امور را مقدمه او دانست، حضور قلب است كه روح عبادت و حقيقت آن بسته به آن است، و بدون آن هيچ قيمتى براى عبادات نيست و قبول درگاه حق تعالى نشود. چنانچه در روايات شريفه وارد است:

كافى: بإسناده عن أبي جعفر و أبي عبد اللّه، عليهما السلام، أنّهما قالا: إنّما لك من صلاتك ما أقبلت عليه منها، فإن أوهمها كلّها، أو غفل عن آدابها، لفّت فضرب بها وجه صاحبها. [١] حضرت باقر و صادق، عليهما السلام، فرمودند به فضيل بن يسار: «نيست از براى تو از نمازت مگر آنچه توجه قلب كردى به آن از نماز، پس اگر غلط به جا آورد تمام آن را، يا غافل شود از آداب آن، پيچيده شود و به آن زده بشود به روى صاحبش.» و روى الشّيخ الأقدم، محمّد بن الحسن‌ [٢]، رضوان اللّه عليه، في التّهذيب، بإسناده عن الثّمالىّ قال: رأيت علىّ بن الحسين، عليهما السّلام، يصلّى، فسقط رداؤه عن منكبه فلم يسوّه حتّى فرغ من صلاته. قال: فسألته عن ذلك، فقال:

ويحك! أ تدري بين يدى من كنت؟ إنّ العبد لا يقبل منه صلاة إلّا ما أقبل منها.

فقلت: جعلت فداك، هلكنا! قال: كلّا، إنّ اللّه متمّم ذلك للمؤمنين بالنّوافل. [٣] «ابو حمزه ثمالى گفت ديدم حضرت سجّاد، عليه السلام، را كه نماز مى‌خواند، پس عباى آن حضرت افتاد، حضرت راست نفرمود عبا را تا از نماز فارغ شد. پس، از آن بزرگوار سؤال كردم، فرمود: «واى به تو! آيا مى‌دانى در حضور كى بودم. همانا از بنده قبول نمى‌شود نمازى مگر آنچه را توجه قلب كرده از آن.» عرض كردم: «فدايت شوم، هلاك شديم ما!» فرمود: «هرگز، همانا خداوند تمام مى‌فرمايد آن را براى مؤمنين به واسطه نافله‌ها.»

[١] فروع كافى، ج ٣، ص ٣٦٣، «كتاب الصلاة»، «باب ما يقبل من صلاة الساهى»، حديث ٤.

[٢] حديث ١، پاورقى ٣٠.

[٣] وسائل الشيعة، ج ٤، ص ٦٨٨، «كتاب الصلاة»، باب ٣، از «ابواب افعال الصلاة»، حديث ٦.