و از اين بيان معلوم شد كه انسان در وقت معاينه و احتضار، معاينه آنچه در خود بوده و از آن مطلع نبوده مى‌نمايد. و بذر اين معاينه را خود در مملكت وجود خود نموده. حيات دنيايى پرده ساترى بود به روى معايب ما و حجابى بود براى اهل معارف، اين پرده كه برداشته شد و اين حجاب كه خرق شد، انسان آنچه كه در خود بود و خود تهيه كرده بود، نمونه‌اى از آن را شهود مى‌كند. انسان در عوالم ديگر از عذاب و عقاب جز آنچه خود در اين عالم تهيه كرده نخواهد ديد، و هر چه در اين عالم از اعمال صالحه و اخلاق حسنه و عقايد صحيحه داشته، در آن عالم صورت آن را به عيان ببيند با كرامتهاى ديگرى كه حق به تفضل خويش به او عنايت فرمايد. در ذيل آيه شريفه‌ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ ... الآيه‌ [١] در صافى از مجمع نقل مى‌كند كه از حضرت امير، عليه السلام، حديث مى‌كند كه هي أحكم آية في القرآن، و كان رسول اللّه [صلّى اللّه عليه و آله‌] يسمّيها «الجامعة» [١] پس بايد دانست كه اگر در اين عالم محبت به حق تعالى و اولياى او پيدا كنيم و طوق اطاعت آن ذات مقدس را بر گردن نهيم و وجهه قلب را الهى و ربّانى كنيم، در وقت معاينه عين حقيقت با صورت جميله بر ما ظاهر گردد. و به عكس، اگر وجهه قلب دنيايى شد و از حق منصرف شد، كم كم ممكن است تخم عداوت حق و اوليا در آن كشته شود، و در وقت معاينه اين عداوت شدت كند و آثار غريبه موحشه از آن بروز كند، چنانچه شنيدى.

پس، از مهمات امور مواظبت به اين امر است كه انسان حالت قلب را الهى كند و وجهه آن را به جانب حق و اولياى او و دار كرامت او متوجه كند، و اين با تفكر در آلاء و نعماى ذات مقدس و مواظبت به اطاعت و عبادت البته حاصل مى‌شود، ولى انسان بايد اعتماد بر نفس و اعمال خود نكند، و در هر حال، خصوصا در خلوات، با تضرع و زارى از حق تعالى بخواهد كه محبت خودش را در دلش القاء فرمايد و قلبش را به نور معرفت و محبتش روشنى بخشد، و محبت دنيا و غير خودش را از دلش بيرون كند. البته اين دعا در اوّل امر بيمغز و محض لقلقه لسان است، زيرا كه با محبت مفرط به دنيا خواهش زوال آن جدا مشكل است، ولى پس از مدتى تفكر و مواظبت و به دل فهماندن نتايج حسنه محبة اللّه و نتايج سيّئه حب دنيا را، اميد است كه حقيقت پيدا كند ان شاء اللّه.

[١] «اين آيه محكمترين آيه قرآن است، و پيغمبر آن را «جامعه» مى‌خواند» در تفسير صافى، (در تفسير آيه ٧ «زلزال») اين حديث را به «قيل» نسبت داده، و در مجمع (در تفسير همين آيه) از عبد اللّه بن مسعود نقل كرده است.

______________________________

[١] (زلزال- ٨- ٩).