ولی وقتی که بنا بر تسهیل است این احتمال هست که نظر اسلام به این باشد که همان مسافتی که برای مردمی که با پای پیاده مسافرت میکنند «مسیرة یوم» است ملاک قرار بگیرد برای مردمی که با جمّازه حرکت میکردند و روزی پنجاه فرسخ طی میکردند یا با کشتی حرکت میکردند و مسلّم بیش از پیاده روی طی میکردند یا گاهی با اسبهای تندرو که مبادله میکردند [١] [راه میپیمودند] و باز مسافت طی شده بیش از این حرفها بوده است یا مردمی که امروز با هواپیما و اتومبیل مسافرت میکنند.

قسمت دیگر مربوط میشود به روابط انسان با طبیعت که آن هم چندان تغییر نمیکند؛ گاهی تغییر میکند، گاهی نمیکند.

بخش دیگر قوانین اسلام مربوط است به روابط انسان با انسان که این از همه مهمتر است. مسائلی که اسلام در روابط انسان با انسان در نظر گرفته است، مسائل مسیری است نه مرحلهای. فرض کنید شرایطی در باب بیع ذکر کرده است، مثلًا گفته: لایحِلُّ مالُ امْرِئٍ الّا عَنْ طیبِ نَفْسِهِ معامله باید با رضایت انجام بگیرد. این دیگر فرق نمیکند که مرحله زندگی بشر چه باشد.

گفته: نباید در بیع «غَرَر» باشد، یعنی به اصطلاح امروز نباید معاملهای چکی صورت بگیرد؛ یعنی مقدار، وزن و دیگر مشخصات مبیع که در قیمت اثر میگذارد باید مشخص باشد. این هم باز شرایط مرحلهای نیست، شرایط کلی است.

یا گفته است که در معامله نباید «ربا» باشد. ربا چیزی است که اگر درست نیست، در هیچ زمان درست نیست و اگر درست است، در همه زمانها درست است.

شرایط مرحلهای در سرنوشت ربا تأثیر نمیگذارد و آن را تغییر نمیدهد.

یا در باب «ضِمان» اگر گفته: مَنْ اتْلَفَ مالَ الْغَیرِ فَهُوَ لَهُ ضامِنٌ هرکه مال دیگری را تلف کند ضامن است، این با تغییر مراحل فرق نمیکند، باز مربوط به مسیر است.

یا گفته: ید امین ید مستأمنه است؛ یعنی اگر کسی امین مال کسی شد (مثل اینکه مالی را به ودیعه نزد کسی گذاشتند یا یک کسی مستأجر کسی شد، چون ید مستأجر هم ید استیمانی است) آدم امین اگر مال در دستش تلف شد، دوجور است:

[١] [اشاره به زمانی است که برای ارسال نامه، در فواصل معین اسبهای تندروی آماده بود و پیغام رسان با کمترین اتلاف وقت به مقصد میرسید.]