مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٤٧ - نظر راسل

طرحی که برای حل مشکل ترافیک به وجود آمده مقایسه کرد که ممکن است فقط ده سال درست باشد، بعد از آن درست نباشد.

راجع به ایدئولوژیهای بشر میگویند:

اندیشهها و نظریات ابراز شده در عین آنکه با هم اختلاف فاحش و گاهی مخالفت دارند، ولی هرکدام در ظرف مکانی و زمانی خود و در چارچوبی که آنها را به وجود آورده است (که بسیاری از طرحها معلول شرایط خاص زمانی و مکانی هم هست) [١] اگر نگوییم صد درصد درست و مفید بوده است ولی از جهات زیادی قابل دفاع بودهاند، اما خارج آن چارچوب یعنی در شرایط دیگر ارزش و اثر خود را از دست میدهند.

بعد وارد حرف کارل مارکس میشوند که گویا خودشان هم قبول ندارند. او این سخن را به صورت یک اصل کلی ذکر میکند، میگوید:

هیچ نوع نظم اجتماعی پیش از آنکه تمام نیروهای تولیدی مربوط به آن (چون پایه و اساس، نیروهای تولیدی است) [٢] به درجه تکامل نرسیدهاند از میان نمیرود، و هیچ گاه قبل از آنکه شرایط وجودی روابط در رحِم جامعه سابق پخته و رسیده نشود، روابط تولیدی جدید و عالیتر به ظهور نخواهد رسید.

خود روابط تولیدی یک جریان علت و معلولی را طی میکند، همینطور که اینها دورهها را از نظر اقتصادی تقسیم بندی کردهاند به دوره اشتراک اولیه، بعد دوره مالکیت و بردگی و فئودالیسم، بعد دوره بورژوازی، دوره کاپیتالیسم و بعد هم دوره سوسیالیسم، که آن روابط تولیدی- که جبری و مادی و صد درصد خارج از اختیار بشر تغییر میکند [٣]- جریان خودش را طی میکند.