مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢ - امکان سقوط و انحراف برای انسان

است در زمان به واسطه استعداد عقلانی و علمی خودش جلو برود، ممکن است در اثر خودخواهی و هواپرستی از جاده ترقی منحرف شود، به سراشیبی سقوط وارد گردد.

امکان سقوط و انحراف برای انسان از دو راه است: یکی از راه ظلم و ستمگری و حقوق یکدیگر را پایمال کردن و از مسیر عدالت خارج شدن، و دیگر از راه جهالت. جهالت یعنی چه؟ یعنی اشتباه کردن. حیوانها این چیزها را ندارند. البته گاهی به ندرت اتفاق میافتد ولی نه آن طوری که برای انسان پیش میآید که یک قومی را فاسد میکند. مثلًا میگویند ممکن است اشتباهی برای دسته کارگر زنبور عسل پیدا بشود. افراد کارگر مأمورند که گلهای خوشبو و لطیف را پیدا کرده و آنها را بمکند و عسل تهیه کنند. گاهی اشتباهاً بجای یک گل لطیف و خوشبو، یک گل بدبو را میمکند اما این اشتباه بسیار کوچک است و زود هم جبران میشود. مأمورینی در کندو هستند که وقتی زنبورهای کارگر وارد میشوند، دهان آنها را بو میکنند میبینند وظیفه خودشان را خوب انجام دادهاند یا نه. اگر دیدند بد انجام دادهاند، فوراً یک محکمه از محکمه صحرایی سریعتر تشکیل میدهند و با اسلحهای که دارند همان جا آنها را معدوم میکنند. این است که در آیه کریمه قرآن بعد از بیان عرض امانت بر مخلوقات و امتناع تمام مخلوقات از پذیرش آن و پیشقدم شدن انسان، بلافاصله میفرماید: انَّهُ کانَ ظَلوماً جَهولًا انسان موجود بسیار ستمگری است، انسان موجود بسیار نادانی است. این دو استعداد یعنی استعداد ترقی و تکامل از یک طرف و استعداد و امکان سقوط و انحراف از طرف دیگر به واسطه ظلم یا جهل، از یکدیگر تفکیک نمیشود.

آیه دیگری در قرآن، اول سوره دهر به همین مضمون هست:

هَلْ اتی عَلَی الْانْسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یکنْ شَیئاً مَذْکوراً. انّا خَلَقْنَا الْانْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ امْشاجٍ نَبْتَلیهِ فَجَعَلْناهُ سَمیعاً بَصیراً. انّا هَدَیناهُ السَّبیلَ امّا شاکراً وَ امّا کفوراً [١].

آیا بر انسان گذشته است زمانی که هیچ نبوده است؟ یک چیزی که نام برده