مرحلهای. گفتیم که مقررات اسلام یا به روابط انسان با خدا مربوط است یا به روابط انسان با خودش یا به روابط انسان با طبیعت و یا به روابط انسان با افراد اجتماع.

در روابط انسان با خدا از آن جهت که مربوط به خدا میشود هیچ گونه تغییری پیدا نمیشود، و در آنچه هم که مربوط به انسان است آنچه که روح این مطلب را تشکیل میدهد باز تغییر نمیکند. بله، در شکلش تغییراتی پیدا میشود که تابع شرایط است و ما میبینیم خود اسلام هم این تغییرات را قائل شده است، مثل نماز.

میگوید نماز بخوانید ولی بعد میگوید نماز ایستاده بخوانید؛ اگر نمیتوانید، نشسته بخوانید؛ نمیتوانید، به پهلوی راست بخوانید؛ نمیتوانید، به پهلوی چپ بخوانید؛ نمیتوانید، مستلقیاً بخوانید؛ آن را هم نمیتوانید، با اشاره بخوانید. هرچه که شرایط تغییر میکند، هیکل نماز هم تغییر میکند.

فقها معتقدند نماز «غرقی» واقعاً نماز است نه چیزی بجای نماز؛ یعنی آدمی که در حال غرق شدن است و تلاش میکند خودش را نجات بدهد و نمازش فقط صورت اشاره دارد (نه رکوع دارد، نه سجود، نه قرائت و نه چیز دیگر) نمازش واقعاً نماز است. اصلًا نماز یک ماهیتی است که افرادش اینقدر تغییر پیدا میکند، شکل فردش اینقدر عوض میشود؛ یعنی رکوع و سجود و غیره، شکل نماز است نه روح نماز. نماز دو رکعتی واقعاً نماز است نه جانشین نماز چهار رکعتی، چنانکه نماز چهار رکعتی واقعاً نماز است؛ یعنی برای یک کسی نماز چهار رکعت است، برای یک کسی دو رکعت؛ برای یک کسی نمازْ ایستاده است، برای یک کسی نشسته؛ برای یک کسی نماز با وضوست، برای یک کسی نماز با تیمّم است.

فقها مسئلهای دارند به نام «اجزاء» و آن این است که آیا نمازی که ما به صورت اضطرار میخوانیم جانشین نمازی که به صورت اختیار باید بخوانیم، هست یا نه؟

اگر خواندیم، بار دیگر باید اعاده کنیم یا نه؟ میگویند نه، چرا اعاده کنیم؟ این نمازی که تو با تیمّم بجای آن نماز میخوانی، اینجور نیست که نماز نباشد و عجالتاً چیز دیگری است بدل آن و خود نماز به گردنت مانده. اصلًا نماز آن آدم نماز با وضوست، نماز این آدم نماز با تیمّم، این اگر با وضو باشد برایش نماز نیست.

در روابط انسان با خدا هرچه شرایط تغییر کند بعضی قسمتها که مربوط به بشر است تغییر میکند که یک مثال عرض کردیم.

مثال دیگر سفر است. در قدیم میگفتند سفر چهار فرسخی سفر است. ولی