میآید؟ چه علتی این را به وجود میآورد؟ اینها چه تأثیری دارد؟ ماهیتش را که شناختیم بهتر میتوانیم از وجودش استفاده کنیم. یا مثلًا این لامپ در این شرایط خاص، اگر چیزی که ما آن را الکتریسیته مینامیم جریان پیدا کند، روشن میشود. چیزی که برای ما مهم است این است که بدانیم این تحت چه شرایطی روشن میشود؟ چگونه خاموش میشود؟ چطور ممکن است برق به یک انسان صدمه بزند؟ چه عایقی برایش به وجود بیاوریم؟ اما اینکه برویم دنبال علت واقعی آن، اثری برایمان ندارد. این بوده که بعضی به جای اینکه در تاریخ دنبال علل تاریخی بروند، دنبال بحثهای ماهیت تاریخی رفتهاند. ولی این کار کاملی نیست، چون تا علل شیء به دست نیاید ماهیتش نیز بدرستی به دست نمیآید.

بحث اصلی این است که ما در تاریخ قائل به علیت بشویم یا نه؟ قبول میکنند که ما در تاریخ باید قائل به اصل علیت بشویم. واقعاً هم حرف درستی است، چون اصل علیت را در هیچ چیزی نمیشود انکار کرد.

وظیفه مورخ

حال، وظیفه مورخ بعد از اینکه معلوم شد که باید از اصل علیت استفاده کند چیست؟ میگویند مورخ نباید یکتاگرا باشد، یعنی توجهش را به یک علت خاص معطوف کند، بلکه باید کوشش کند تا همه علل را مطرح کند، چون اگر بخواهد دائماً به یک موضوع نگاه کند و علل دیگر را نبیند به اشتباه میافتد؛ یعنی باید توجه داشته باشد که در بافت علل تاریخی، یک علت به تنهایی دخیل نیست، علل متعددی دخیل هستند. پس وظیفه اول مورخ توجه به جمیع علل است. وظیفه دوم مورخ تحلیل علل است. تحلیل علل یعنی چه؟ یعنی علل ممکن است در عرض یکدیگر و بیارتباط به یکدیگر در حادثهای مؤثر باشند و ممکن است تقدّم و تأخّر داشته باشند یعنی یکی علت است و دیگری علتِ علت است و دیگری علتِ علتِ علت است و ... تحلیل علل، وظیفه دیگر مورخ است؛ یعنی بفهمد کدام علت، اوّلی است و کدام علت دومی یا در مقابل، کدام علتها هستند که هیچ کدام نسبت به یکدیگر تقدّم و تأخّر ندارند. همان بحث محرک تاریخ در واقع یک نوع تحلیل علل است. در باب محرک تاریخ ممکن است نظریات به صورت