تعلیلها دوگونه است. یعنی چه؟ یک وقت یک شیء را اصلًا تفسیر نمیکنید. مثلًا: این چیست؟ شیئی است با این ابعاد و حجم و اسمش قالی است. و یک وقت هست که ما این قالی را میخواهیم تفسیر کنیم و توضیح دهیم. آنوقت توضیحش دوگونه است: یکی آنکه محتوای آن را میشکافیم؛ یعنی اجزائش را تحلیل میکنیم، مثلًا میگوییم این از نخ پشم یا نخ پنبه است که به این شکل خاص و با این کیفیت خاص ساخته شده است. دیگر اینکه آن را با علتهای خارجیاش توضیح میدهیم. مثلًا میگوییم این محصول فلان دستگاه است (اگر طرف آن دستگاه را بشناسد). و گاهی شیء را با علت غائی آن تعریف میکنیم، مثلًا میگوییم این چیزی است که از آن برای نشستن استفاده میکنند. البته به یک معنا همه اینها تعلیل است. به اصطلاح منطق، یک وقت ما یک شیء را به علت فاعلی یا علت غائی تعریف میکنیم و یک وقت به علت مادی و علت صوری. (اجزاء شیء هم به یک تعبیر علل شیء هستند.) به این معنا هر تفسیری در نهایت به تعلیل برمیگردد.

ولی کسانی که این سخن را گفتهاند مقصودشان از علت، علت خارجی آنهم علت فاعلی است

و به علت غائی کاری ندارند. گفتهاند برای اینکه تاریخ صورت علمی پیدا کند، چه ضرورتی دارد که ما دنبال علل برویم؟ بلکه ما دنبال ماهیت میرویم، ببینیم ماهیت یک واقعه چیست؟ مثلًا میگوییم مشروطیت در ایران پیدا شد. یک وقت هست که ما میرویم دنبال عللی که باعث شدند نهضت مشروطه پیدا شود و منتهی شدند به وضعی که ما اسمش را «مشروطه» گذاشتهایم، و یک وقت هست که ما اصلًا به علت کاری نداریم بلکه میگوییم: مشروطیت چیست؟ و ماهیت آنچه را که وجود پیدا کرده است میشکافیم. البته شکی نداریم که تفسیر کامل، هم علت خارجی شیء را بیان میکند و هم ماهیت شیء را. در باب علوم، در این بحث نهضتی پیدا شد. گفتند علمای قدیم خیلی کوشش میکردند دنبال علتها بروند ولی علم جدید تمایل پیدا کرد به اینکه دنبال علت نرود، دنبال کیفیت و چگونگی برود، زیرا اگر به کیفیت و چگونگی یک شیء دست بیابد بهتر میتواند از آن استفاده کند تا اینکه دنبال علت آن برود، مثل کاری که در شیمی انجام میدهند که یک جسم را تجزیه میکنند. فلان گیاه را تجزیه میکنیم، ماهیتش را به دست میآوریم، حال علتش هرچه هست. چگونه به دست