ولى بايد تصديق كرد كه حوزه نجف از يك جهت، با مكتبهاى حقوقى جديد زودتر آشنا شده تا حوزه قم. يعنى وقتى نگاه مى‌كنيم به آثار چاپ شده بعد از آيت الله بروجردى همچون تهذيب الاصول امام خمينى و كتابهاى آقاى داماد و مقايسه مى‌كنيم با اصولى كه در همين تاريخ‌ها در نجف چاپ شده احساس مى‌شود كه فقهاى جوان نجف يعنى نسل بعد از نائينى با مكتب‌هاى حقوق جديد آشناتر هستند تا فضلاى قم. مرحوم آقا سيد محمد باقر صدر و حتى قبل از ايشان آقاى خوئى و حتى قبل از ايشان آقاى نائينى كاملًا از آثارشان پيداست كه به مكتب‌هاى عمومى مصر مراجعه كرده و نوشته‌هاى آنها را ديده‌اند. در آن تاريخ حتى يك نفر هم در قم به اين موضوع توجه نكرده است.

به نظر بنده رازش اين بوده است كه حقوق مدرن در مصر شروع شده بود به زبان عربى چاپ شده است و اين كتابها از مصر به عراق سرازير شد. دانشگاه الازهر و دانشگاه كشورهاى عربى هم سابقه بيشترى نسبت به دانشگاه هاى ايران دارند. حوزه قم در سال ١٣٠٠ شروع شده، اما دانشگاه تهران در سال ١٣١٢ يعنى سه سال قبل از فوت حاج شيخ عبدالكريم شروع به كار كرده است. بنابراين نوشته‌هاى فارسى دانشگاههاى جديد ايرانى مورد توجه علماى قم نبوده چون بار علمى كمى داشتند. تمام حقوقدانهاى ايرانى دو يا سه نفر بوده‌اند. بنده در

سال ١٣٤٢ كه به دانشگاه تهران سر مى‌زدم كتابهاى حقوقى‌