طبيعتاً آن چه در حقوق روز است اصلًا بحث مولاى حقيقى و سلطه مولا بر تمام اختيارات و امكانات عبد مطرح نيست. موالى عرفى در حقوق موجود مطرح است و ايشان قبح عقاب بلا بيان را در موالى عرفى قبول دارد؛ حالا حضرت عالى چطور تحليل مى‌فرماييد؟ مگر اين كه منظور حضرتعالى اين باشد كه آن را استفاده كرده است.

ج: عرض كردم كه آن چه ايشان در مولاى حقيقى مطرح كرده است همان بيانى است كه حقوق روز در موالى عرفيه مى‌گويد. بعد آمده مطلب را نقد كرده و گفته در موالى عرفى اينطور نيست، در موالى حقيقيه اينطور است.

س: اين كه فقه مقارن نتايج اين فقه را تحت تأثير قرار مى‌دهد اول بحث و مبتنى بر اين پيش فرض است كه احكام بر اساس قضاياى حقيقيه است و مجتهد مى‌تواند در گوشه حجره بنشيند و روى قضاياى مفروضه بر اساس روش عقلايى كه استناد به اصل صدور منبع و يا جهت صدور و يا دلالت منبع نسبت به احكام شرعى استنباط كند، اين هيچ دخالتى ندارد. اين يك تحليل جامعه شناختى خوبى بود اما اين كه بتوانيم تحليل منطقى از اين تفارق بدهيم جاى بحث دارد.

ج: من كه اصرار ندارم، من عقيده خودم را گفتم. من به اين‌

نتيجه رسيده‌ام كه افرادى كه آشنايى با مكتبهاى مخالف پيدا