كرده‌اند خيلى وقتها نظرشان عوض شده است. حتى علامه حلى؛ علامه در قواعد فتوايى مى‌دهد كه بعد از برخورد به فتواى شافعى دقيقاً فتوايش عوض شده است. بنده به نظرم مى‌رسد كه شيخ طوسى كه اگر در مقدمه مبسوط حمله مى‌كند به علماى قبل از خودش و مى‌گويد: «هؤلاء مقلده» اينها مجتهد نيستند. وقتى است كه خلاف در دستش است و تمام مكتبهاى روز را مى‌شناسد. عقيده بنده اين است كه بزرگى شيخ طوسى و علامه حلى و آيت‌الله بروجردى، به دليل آشنايى با مكتبهاى مقابل بود. حالا جنابعالى مى‌گوييد كه اين مثبت است يا منفى است، من ارزيابى نكردم.

س: اصول كاربردى كه در فرمايشات حضرتعالى به عنوان يكى از تمايزات خاص حوزه علميه قم مطرح شد، آيا در حوزه نجف و در برخى آثار مثل محاضرات و مصباح الاصول موارد متعددى از اين نگاه كاربردى به اصول ديده نمى‌شود؟

ج: بله اين مطلب را منكرش نيستيم، آنجا هم هست. اما استنباط بنده از وضع قم اين بود كه در بيشتر مباحث و يا بلكه تمام مباحث، بعد كاربرديش بيشتر است تا حوزه نجف. مثلًا بنده از كسانى هستم كه اگر چه شاگردى قم را كرده‌ام و نجف تحصيل نكرده‌ام، ولى نزد مرحوم آقاى حاج شيخ ميرزا هاشم آملى كه شاگرد نائينى و شاگرد آقا ضياء بود دو دوره اصول‌

مكاسب وطهارت خواندم و در تمام اين دوره‌هايى كه ما پيش‌