حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٨ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»
تحقیق پیشرو، در دو بخش به شناسایی روشهای آیتالله بروجردی در کشف ارسال سند و بیان علتهای این ارسال پرداخته است.
بخش اول: شیوههای شناسایی ارسال در سند
«ارسال» در لغت، مصدر باب افعال، از ریشۀ «رسل» به معنای آزاد کردن است.[٩] در نگاه درایهنگاران، ارسال در دو معنای خاص و عام به کار رفته است.[١٠] مراد از مرسل به معنای خاص، حدیثی است که تابعی، آن را بدون واسطه به پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) اسناد دهد.[١١] مراد از مرسل به معنای عام، حدیثی است که از سندِ آن، همه یا برخی راویان آن، یک یا بیشتر حذف شده باشد.[١٢] بنابراین، هر گونه حذفی در سلسلۀ سند، خواه عمدی یا سهوی، موجب ارسال در سند میشود که به دو صورت «جلیّ» و «خفیّ»[١٣] قابل تقسیم است. راههای گوناگونی برای شناخت افتادگی راویان زنجیرۀ سند وجود دارد. برای شناخت حذف یک یا چند راوی در سند و برونرفت از این مشکل، معیارهایی وجود دارد. تتبع در الموسوعة الرجالیة نشان میدهد، آیتالله بروجردی در شناخت ارسال اسانید روایات کتب اربعه، بیشتر از دو شیوۀ «همسانی یا ناهمسانی طبقۀ راوی و مرویعنه» و دیگری «بررسی اسناد مشابه راوی در دیگر اسانید روایات» بهره برده است.
الف) طبقهشناسی راویان
یکی از مهمترین معیارهای شناسایی ارسال در سند روایات، شناخت طبقۀ راویان حدیث است. «طبقه» به گروهی از راویان گفته میشود که تقریباً در یک مقطع زمانی زندگی کرده و از نظر سن به یکدیگر نزدیک هستند و احیاناً از محضر استادان یکسانی بهره بردهاند.[١٤] آیتالله بروجردی در جمعآوری و مرتبسازی اسانید روایات، از روش تفکیک و جداسازی اسناد از متون حدیث و کنار هم قرار دادن اسناد مشابه و نیز مرتبسازی بر اساس طبقهبندی راویان استفاده کرده است.
[٩]. لسان العرب، ج ١١، ص٢٨٥؛ القاموس المحیط، ج٣، ص٣٨٤؛ مجمع البحرین، ج٥، ص٣٨٣.
[١٠]. الدرایة، ص٤٧؛ مقباس الهدایة، ج١، ص٣٣٨.
[١١]. «ما سقط منه الصحابی»؛ علوم الحدیث و مصطلحه، ص١٦٦. مرسل به معنای خاص بیشتر در میان اهلسنت به کار رفته است.
[١٢]. الرعایة فی علم الدرایة، ص١٣٦.
[١٣]. گاه ارسال در سند جلیّ و آشکار است؛ در این گونه از ارسال، ملاقات بین راوی و مرویعنه محال و غیرممكن است، زیرا راوی، دوران زندگی مرویعنه را درك نكرده و با او دیدار شفاهی نداشته است؛ مقباس الهدایة، ج١، ص٣٦٦؛ الفوائد الرجالیة، ص٢٠٥ـ٢٠٤؛ علل الحدیث، ص١٣٨. نوع دوم از ارسال، ارسال خفیّ و پنهان است. ارسال خفی به حدیثی گفته میشود که شاگرد از کسی که معاصر اوست، ولی ملاقاتی با او نداشته و یا ملاقاتی داشته، ولی حدیثی نشنیده و یا خبری که گزارش میکند از او نشنیده، با الفاظی ادا کند که از آن برداشت نقل سماع شود؛ تدریب الراوی، ص١٨٣؛ سبل السلام، ج٤، ص٢٢٩؛ النکت علی کتاب ابنالصلاح، ص٢٤٨.
[١٤]. «جماعة اشترکوا فی السّن و لقاء»؛ الرعایة، ص١٧٤؛ مقباس الهدایة، ج٣، ص٤٨.