١. به چه دلیل منظور از «انسان» در آیه را حضرت علی (علیه‌السلام) دانسته‌اید؟ چراکه اولاً، «انسان» در آیه عام است و تطبیق آن بر تمام مردم است. از باب جری و تطبیق هم نیست، چراکه دلیلی برای آن وجود نداشته و در هیچ یک از کتب معتبر، روایتی دالّ بر این تطبیق وجود ندارد؛ ثانیاً، در برخی نقل‌ها «انسان» بر افراد دیگری تطبیق داده شده است: «ابن‌عباس گوید: منظور نضر بن حارث است. كلبى گوید: منظور ابى بن خلف است. زجاج گوید: منظور، انسان كافر است.»[١٧٨]

٢. در هیچ کتاب لغتی «جدل» به معنایی که گفته شده، نیست؛ جدل یعنی منازعه و مخاصمه،[١٧٩] و بیشتر استعمال این صیغه در قرآن در منازعه و مخاصمۀ ناحق است.[١٨٠] و لذا جدل به معنای «تکلم به حق و صدق» صحیح نیست.

و اگر گفته شود به دلیل مقام عصمتی که حضرت علی (علیه‌السلام) داشته است، جدل دربارۀ ایشان بدین معناست و منظور از آن جدال احسن است، گفته خواهد شد: اولاً، چنین برداشتی از آیه و روایت استفاده نمی‌شود که منظور جدال احسن باشد؛ ثانیاً، چنین معنایی برداشت اخص از لفظ عام است که احتیاج به دلیل دارد.

نتیجه این‌که، با این دو توجیهی که در روایت صورت گرفته است، نمی‌توان معنای روایت را تصحیح کرد.

٢. نقد علمای شیعه

کتب متقدم شیعی این روایت را مطرح نکرده‌اند؛ لذا به بررسی سندی و متنی آن هم نپرداخته‌اند. علمای متأخری که این روایت را بیان کرده‌اند، بیشتر به بررسی سند آن اهتمام داشته‌اند تا متن روایت، و امکان دارد دلیل نپرداختن وافر به روایت این باشد که نسبت‌های موجود در آن به حضرت علی (علیه‌السلام) واضح البطلان بوده و با روایات دیگر در تناقض است.

در کتاب القول الصراح فی نقد الصحاح آمده است: «إن هذا الخبر من موضوعات عهد بنی أمیّة و لم یرد فی كتاب من كتب الشیعة. و الاستشهاد بروایة مخالف لما ثبت و صحّ فی كتب الفریقین من كثرة عبادته (علیه‌السلام) حتى قال جماعة من العامة، منهم ابن أبی الحدید: أن الناس تعلموا منه المواظبة على صلاة اللیل و العبادات.»[١٨١]

نویسندۀ این کتاب، روایت را از جعلیات زمان بنی‌امیه می‌داند که حالات

[١٧٨]. مجمع البیان، ج‌١٥، ص‌٨٥.

[١٧٩]. العین، ج‌٦، ص‌٧٩؛ المفردات، ص‌١٨٩؛ قاموس قرآن، ج‌٢، ص‌٢٢.

[١٨٠]. قاموس قرآن، ج‌٢، ص‌٢٣.

[١٨١]. القول الصراح فی البخاری و صحیحه الجامع، ص‌١٣٣.