حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٢٦ - اعتبارسنجی سندی و محتوایی روایت جدل امام علی (علیهالسلام) با رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)
مقدمه
در منابع روایی اهلسنت و شماری از کتب روایی متأخر شیعه، متنی با مضمون اعتراض امام علی (علیهالسلام) به بیدار کردن ایشان برای اقامۀ نماز شب از سوی پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نقل شده است. شیوۀ برخورد و نوع استدلال حضرت علی (علیهالسلام) ، رسول خدا را آزرد، زیرا امام توفیق برای اقامۀ نماز را به ارادۀ الهی پیوند زد و به گونهای اقدام پیامبر برای بیدار کردن وی برای نماز شب را شایسته ندانست. این روایت بیانگرِ نوعی جدل امام علی (علیهالسلام) با رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و گرایش وی به جبر در معنویات است که با مبانی کلامی امامیه سازگاری ندارد. این پژوهه اعتبار سندی و محتوایی این روایت را به بوتۀ سنجش سپرده است. هرچند در عصر حاضر، به بررسی سندی و متنی این روایت پرداخته شده است، میرسید حامد حسین; در آثاری چون: عبقات الأنوار[١١١]، دراسات فی منهاج السنه[١١٢]، استخراج المرام من استقضاء الافحام[١١٣]، سلسله اعرف الحق تعرف اهله[١١٤]، مع الدکتور السالوس فی آیة التطهیر[١١٥] و القول الصراح فی نقد الصحاح[١١٦] به ضعف سندی این روایت توجه داده، ولی به نقد تفصیلی سند و متن آن نپرداخته است و گویا با در نظر گرفتن ضعف سند روایت، پرداختن به متن روایت را لازم نمیدانستند. در مقاله «ابنشهاب زهری و عداوت اهلبیت (علیهمالسلام) » نیز به شخصیتشناسی «ابنشهاب» پرداخته شده، اما مسئله اصلی آن تحلیل و اعتبارسنجی این روایت نبوده است.[١١٧] در این مقاله درصددیم تا علاوه بر بررسی تفصیلی اسناد و گونههای مختلف این روایت، اثبات کنیم بر فرض صحت سند، باز هم متن آن دارای اشکالاتی است که نمیتوان آن را قبول کرد.
بسامد و گونههای روایی
این روایت به دو گونۀ متنوع در جوامع حدیثی شیعه[١١٨] و سنی[١١٩] با اختلاف اندکی
[١١١]. عبقات الأنوار، ج٢٣، ص١٠٠٢.
[١١٢]. دراسات فی منهاج السنه، ص٣٤٢.
[١١٣]. استخراج المرام من استقضاء الافحام، ج٢، ص٤٤٦.
[١١٤]. سلسلۀ اعرف الحق تعرف اهله، ج٧، ص٨٢؛ ج١٨، ص١٢٤.
[١١٥]. مع الدکتور السالوس فی آیة التطهیر، ص١٢٤.
[١١٦]. القول الصراح فی البخاری و صحیحه الجامع، ص١٤٠.
[١١٧]. پژوهشهای قرآن و حدیث، «ابنشهاب زهری و عداوت اهلبیت؟عهم؟»، ص٧٩.
[١١٨]. مناقب آل ابیطالب، ج٢، ص٤٥؛ بحارالأنوار، ج٤٠، ص١٦٠؛ البرهان، ج٣، ص٦٤٤.
[١١٩]. صحیح بخاری، ج٩، ص١٠٦؛ ج٢٤، ص١٥٧؛ صحیح مسلم، ج٤، ص١٧٥؛ مسند احمد، ج٢، ص٤٨؛ سنن کبری، ج١، ص٤١٤؛ صحیح ابنحبان، ج١١، ص١١٢؛ سنن بیهقی، ج١، ص٢٥٣؛ صحیح و ضعیف سنن نسائی، ج٤، ص٢٥٥؛ الدر المنثور، ج٦، ص٣٧٦؛ ج٤، ص٢٢٨؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج٨، ص٢٨٣؛ تفسیر القرآن العظیم، ج٧، ص٢٣٦٨؛ تفسیر القرآن العظیم، ج٥، ص١٥٤؛ جامع الأحادیث، ج٢٩، ص٣٧٠؛ الكشف و البیان عن تفسیر القرآن، ج٦، ص١٧٨، شرح کتاب التوحید من صحیح البخاری، ج٢، ص٢٢٢؛ شرح کتاب التوحید من صحیح البخاری، ج١، ص٩٧؛ اجوبة مسائل جارالله، ص٦٩؛ حلیة الاولیاء، ج٣، ص١٤٣.