حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٢٨ - اعتبارسنجی سندی و محتوایی روایت جدل امام علی (علیهالسلام) با رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)
علی بن ابیطالب (علیهالسلام) معرفی شده است، و میگویند: «أَكْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا»؛ یعنی متکلما بالحق و الصدق. البته گویا این عبارات، توضیحات خود مفسران باشد که برای روشن شدن روایت بدان افزودهاند، به دلیل اینکه: اولاً، در منبع اصلی روایت که کتب اهلسنت است، چنین اضافهای وجود ندارد؛ و ثانیاً، در بین روایات چنین مواردی داریم که راوی برای روشن شدن روایت، فرازی را بیان کرده و با عبارت «یعنی» افزودۀ خود را مشخص میکند. با توجه به اینکه در اکثر کتبی که این روایت را نقل کردهاند، مخصوصاً در کتب اهلسنت که منبع این روایت به حساب میآیند، چنین اضافهای وجود ندارد، لذا گونۀ اولی که بیان شد، معیار بحث ما قرار خواهد گرفت؛ البته در بحث از متن روایت، به اشکالاتی که این افزودهها دارند اشاره خواهیم کرد.
پراکندگی استناد در جوامع حدیثی
محدثان و مفسران[١٢١] اهلسنت، چه متقدمان آنها و چه متأخران، همگی این روایت را در ابواب گوناگون ذکر کردهاند؛ از مسند احمد بن حنبل[١٢٢]، صحیح بخاری[١٢٣]، صحیح مسلم[١٢٤] و سنن نسائی[١٢٥] تا متأخرین آنها اقدام به نقل این روایت کرده و تمامی آنها هم اتفاق نظر دارند که سند حدیث، صحیح و متفقٌ علیه است.
نخست ذیل آیۀ ٥٤ سورۀ کهف: «وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فی هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَ كانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَیْءٍ جَدَلاً»[١٢٦] آن را نقل کردهاند. در این آیه، بحث «جدل» مطرح شده و چنین وانمود کردهاند که حضرت علی (علیهالسلام) با پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) جدل کردهاند، چراکه پیامبر هم در روایت مذکور از همین آیه و واژۀ «جدل» استفاده کردند.[١٢٧] مورد دوم، ذیل روایات مربوط به «نماز شب» که آیا میتوان کسی را برای نماز شب بیدار کرد یا نه؟[١٢٨] و مورد سوم تحت روایات «قضا و قدر» بیان کرده و قائل شدهاند که حضرت علی (علیهالسلام) با گفتن چنین حرفی، جزء جبریون قرار میگیرد.[١٢٩]
اما اینکه چرا این روایت در ابواب گوناگونی قرار گرفته است، مخصوصاً
[١٢١]. الدر المنثور، ج٦ ص٣٧٦؛ ج٤، ص٢٢٨؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج٨، ص٢٨٣.
[١٢٢]. مسند احمد، ج٢ ص٤٨.
[١٢٣]. صحیح بخاری، باب قوله تعالی و کان الانسان اکثر شی ء جدلا، ج٢٤، ص١٥٧.
[١٢٤]. صحیح مسلم، من روی فی من نام اللیل اجمع حتی اصبح، ج٤، ص١٧٥.
[١٢٥]. سنن کبری، ج١ ص٤١٤.
[١٢٦]. «و به راستى در این قرآن، براى مردم از هر گونه مَثَلى آوردیم، ولى انسان بیش از هر چیز سَرِ جدال دارد.»
[١٢٧]. مانند: صحیح بخاری، ج٢٤، ص١٥٧.
[١٢٨]. همان، باب ٥، تحریص النبی على صلاة اللیل، رقم ١١٢٧؛ صحیح مسلم، من روی فی من نام اللیل اجمع حتی اصبح، ج٤، ص١٧٥.
[١٢٩]. صحیح بخاری، كتاب التوحید، باب ٣١، رقم ٧٤٦٥.