روایات، حمل بر قضایای شخصیه شده و از حجیت عمومی ساقط شده‌اند، اما در این کتب، نگرشی تحلیلی دربارۀ حدود و شرایط چنین قضایایی، به‌خصوص از جهت ویژگی‌های مخاطب نیامده است. فقط مقاله‌ای با عنوان «شناخت خصوصیات مخاطبان معصومان (علیهم‌السلام) و تأثیر آن در فهم حدیث»[١٩٨] به چاپ رسیده که در آن به صورت اجمالی، برخی موضوعات اعتقادی که منجر به تفاوت بیان معصومان (علیهم‌السلام) نسبت به مخاطبان مختلف می‌شود، مورد بحث قرار گرفته است و با هدف و شیوۀ این پژوهش تفاوت ماهوی دارد.[١٩٩]

نخست: دانش مخاطب

سطح آموخته‌ها و اطلاعات افراد متفاوت است. عرف برای بیان مطالب جدید، ابتدا سطح دانش مخاطب را بررسی کرده و بعد از آن با توجه به شناختی که از او پیدا می‌شود، مطالب را بیان می‌کند. پایۀ تعلیم مطالب به‌ صورت کلاسیک نیز، توجه به آموخته‌های پیشین است. به دانش‌آموزی که هنوز شمردن مجموعۀ اعداد از یک تا صد را نمی‌داند، دربارۀ کسر و اعشار صحبت نمی‌شود و به دانش‌آموزی که تازه کسر و اعشار را یاد گرفته، جبر و هندسه تعلیم نمی‌دهند. همین شیوه در بحث ابلاغ قوانین نیز صادق است؛ قانون‌گذار پس از تصویب نهایی قانون برای قضات، وکلا و هم‌تراز‌های آنان، قانون را به‌ صورت ماده و تبصره و گاه با شرح و بسط صورت مذاکراتی که به تصویب آن‌ها منجر شده، بیان می‌کند، در حالی که برای افراد عادی به بیان مختصر و مطالب مهم و اصلی اکتفا می‌شود.

مخاطبان معصومان (علیهم‌السلام) نیز دو گروه بودند:

گروه اول: فقها و اصحاب خاص معصومان (علیهم‌السلام) ؛ مانند ابان بن تغلب، زرارۀ بن اعین، محمد بن مسلم، جمیل بن دراج، یونس بن عبدالرحمن، ابن‌أبی‌عمیر و دیگر محدثانی که اکثر احادیث از طریق آنان انتقال یافته است.

گروه دوم: افرادی که در مجموعه و جوامع حدیثی نام آنان به ندرت دیده می‌شود و اطلاعات رجالی دربارۀ اکثر آنان وجود ندارد؛ افراد عادی که سؤال‌های شخصی از معصوم زمان خود می‌پرسیدند، بدون این‌که قصد تعلیم قاعده و حکم کلی را داشته باشند.

معصومان (علیهم‌السلام) در مقام تخاطب با دستۀ اول که برای بیان احکام تربیت شده

[١٩٨] . علوم حدیث، شمارۀ ٦١، ص٢٩.

[١٩٩] . مقاله‌ای نیز پیش‌تر در مجلۀ حسنی، شمارۀ ١٨ به قلم نویسندۀ این مقاله با عنوان «مخاطب مستقیم حدیث و تأثیر آن بر صدور، فهم و حجیت روایات» انتشار یافت که در آن به مناسبت، برخی از «ریشه‌های اثرگذاری مخاطب بر محدودۀ حجیت حدیث» به اجمال معرفی شدند. در این نوشتار، علاوه بر تببین مفصل‌تر آن ریشه‌ها، چهار مورد دیگر به همراه بیان مصادیق روایی بیشتر معرفی شده‌اند.