حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٤ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»

به ‌صورت مستقیم و بدون واسطه از عذافر بن عیسی الصیرفی روایت کرده است. هم‌چنین در کتب اربعه و کتاب وسائل الشیعه روایتی از عمرو بن عثمان از عذافر بن عیسی گزارش نشده است. در الموسوعة الرجالیة مواردی دیگری نیز با استفاده از این روش بهره جسته است.[٦٠]

بخش دوم: بیان چرایی ارسال در سند روایات

تتبع در تعلیقات آیت‌الله بروجردی در ترتیب اسانید الکافی و تهذیب الأحکام نشان می‌دهد، وی برخلاف رجالیان دیگر، مانند محقق اردبیلی در جامع الرواة و آیت‌الله خویی در معجم رجال الحدیث، کمتر به توضیح و تبیین دلایل و چرایی گسست و افتادگی سند روایات اشاره کرده است و رویکرد ایشان در الموسوعة الرجالیة بیشتر به شناسایی و بیان اجمالی آسیب‌های وارده بر سند اختصاص یافته و ذیل برخی سندها، به چرایی وجود ارسال در آن سند اشاره کرده است. با توجه به بررسی صورت‌گرفته، ایشان چهار دلیل عمده را برای ارسال و حذف راوی در سند روایات یادآور شده که در ادامه تبیین خواهد شد.

الف) اشتباه نسخه‌برداران

بخشی از افتادگی سند روایات، مربوط به خطای بعضی نسخه‌نویسان است. با کنار هم قرار دادن نسخه‌های مختلف و مقابلۀ آن‌ها، اعم از نسخه‌های همان کتاب که آن حدیث را نقل کرده‌اند و یا تتبع در سایر اسانید روایات راوی، می‌توان به چرایی ارسال اسناد روایات پی برد. آیت‌الله بروجردی یکی از علت‌های ارسال در سند روایات را اشتباه نوشتاری نسخه‌نویسان و کاتبان دانسته است. در ادامه به برخی نمونه‌های این علت اشاره می‌شود.

نمونۀ نخست: در سند تهذیب الأحکام چنین آمده است:

مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ دَاوُدَ بْنِ‌ الْحُصَیْنِ‌ عَنْ‌ فَضْلٍ‌ الْبَقْبَاقِ‌ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسَافِرِ یَنْزِلُ عَلیّ بَعْضِ أَهْلِه ‌و... .[٦١]

آیت‌الله بروجری روایت احمد بن محمد (بن عیسی) از طبقۀ هفتم را از داود بن الحصین که در طبقۀ پنجم قرار دارد، مرسل دانسته و راوی محذوف را احمد بن محمد (بن أبی‌نصر بزنطی) می‌داند که توسط نسّاخ افتاده است. اصل سند چنین بوده است: «محمد بن احمد عن احمد بن محمد (بن عیسی) عن احمد بن محمد (بن أبی‌نصر) عن داود بن الحصین».[٦٢] برای تقویت ادعای ایشان باید افزود


[٦٠]. ر.ک: الموسوعة الرجالیة، ج٦، ص٣٦٥؛ ج٥، ص١؛ ج١، ص١٨٣، ٤١٣، ٢٦٠؛ ج٢، ص١٣، ٢٦، ٣٩ و... .

[٦١]. تهذیب الأحکام، ج٣، ص٢٣٣، ح١١٧.

[٦٢]. الموسوعة الرجالیة، ج٢، ص٢٨٥.