حدیث، دومین منبع نورانی اسلام (بعد از قرآن) است که همواره مورد توجه بوده و برای حفظ و نشر آن تلاش‌های فراوانی شده است، اما برخی افراد مانند «غالیان» همواره این میراث گران‌بها را در معرض انحراف قرار داده‌اند. جریان غلو برای باورپذیری آموزه‌های خود، چاره‌ای جز وضع و جعل حدیث و انتساب آن به معصومان (علیهم‌السلام) نداشتند. از سوی دیگر، خطر این پدیده موجب شد اهل‌بیت (علیهم‌السلام) اهتمام بسیاری برای مواجهه با آن‌ها داشته باشند و علاوه بر هشدارهای پیش‌گیرانه، شیوه‌های گوناگونی را در مقابله با آن‌ها به کار بگیرند. از این ‌رو، مقالۀ حاضر علاوه بر بیان آیات و روایات پیش‌گیرانه، در صدد تبیین شیوه‌های مبارزۀ معصومان (علیهم‌السلام) با جریان غلو و بیان راه‌کارهای اصحاب درست‌کار ایشان برای جلوگیری از گسترش آموزه‌های انحرافی است.

دربارۀ مباحث «جعل» و «غلو» نوشته‌های متعددی به نگارش درآمده است[٢٨٣]، اما ویژگی نوشتۀ حاضر، نوآوری روشی در تجمیع و ارائه شیوه‌های متعدد مقابله با جعل حدیث غالیان است. یکی از بهره‌های پژوهش حاضر، پاسخ به این پرسش است که چگونه شیعیان موفق شدند از گسترش دروغ‌های نسبت داده‌شده به مذهب تشیع جلوگیری کنند؟ بدین منظور، این پژوهش با بهره‌گیری از منابع کتاب‌خانه‌ای و تحلیل اطلاعات به‌دست‌آمده به‌ صورت توصیفی ـ تحلیلی، ابتدا شیوۀ پیش‌گیرانۀ قرآن کریم و سپس رویکرد ائمه اطهار (علیهم‌السلام) و اصحاب ایشان را در دو بخش اقدامات پیش‌گیرانه و مبارزه‌ای، بررسی و تبیین می‌کند.

الف. شیوه‌های پیش‌گیرانه

مسئله‌ «غلو» و غالی‌گری از جمله پدیده‌های منحرفی است که با انگیزه‌های گوناگون، دروغ‌هایی را به خداوند و معصومان (علیهم‌السلام) نسبت می‌دادند. این امر سبب ایجاد بحران فکری و عقیدتی در جامعۀ اسلامی می‌شود؛ از این ‌رو، در آموزه‌های وحیانی و تعالیم اهل‌بیت (علیهم‌السلام) ، علاوه بر شناسایی زمینه‌ها و عوامل، هشدارهایی نیز دربارۀ دروغ‌پردازی در حوزۀ دین جهت آسیب‌زدایی و ممانعت از گرفتار شدن مردم در این اندیشۀ انحرافی وجود دارد. در این بخش به اقدامات پیش‌گیرانه‌ای که در اسلام با جریان دروغ‌پردازی صورت گرفته است اشاره می‌شود.

١. پیش‌گیری در قرآن

قرآن کریم، مهم‌ترین منبع در حوزۀ مطالعات اسلامی، دروغ و افترا به خدا و

[٢٨٣] . ر.ک: پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، «غلو و غالیان عصر حضور در آیینۀ منابع ـ نسخه متنی»، ش٦، ص ١٣٣تا١٥٤.